Etiketten en ruimte in de gedeelde koelkast | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Må jeg bruge det fælles køleskab?

   Kan ik de gedeelde koelkast gebruiken?

   Må jeg

   mag ik

   bruge

   gebruiken

   fælles

   gedeeld

   køleskab

   koelkast

   Uitgebreide uitleg

   Må jeg betekent hier “mag ik?” en vormt een vraag om toestemming. må is de tegenwoordige vorm van het Deense modale werkwoord måtte; jeg betekent “ik”. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder at. Voorbeeld: Må jeg komme? — “Mag ik komen?” bruge betekent hier “gebruiken”. Dit is de infinitief. Na må blijft deze vorm onveranderd: Må jeg bruge ...? — “Mag ik ... gebruiken?” De handelende persoon bij bruge is hier dezelfde als het onderwerp jeg. fælles betekent hier “gedeeld” of “gemeenschappelijk”. Het is een bijvoeglijk naamwoord vóór het zelfstandig naamwoord: et fælles rum — “een gedeelde ruimte”. In deze constructie verandert fælles niet voor het onzijdige enkelvoud. køleskab betekent “koelkast”. Het is een samengesteld zelfstandig naamwoord en staat hier in de basisvorm. In det fælles køleskab staat det vóór een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord. Het markeert hier de bepaalde naamwoordgroep; het is niet het achtervoegsel waarmee het Deens de bepaaldheid vaak aan het zelfstandig naamwoord hecht. De hele groep betekent “de gedeelde koelkast”. De hele vraag wordt opgebouwd als Må jeg + infinitief bruge + det fælles køleskab: “Kan ik de gedeelde koelkast gebruiken?” De vraag vraagt om toestemming.

2. Sæt et mærke på din mad, før du sætter den ind.

   Zet een label op je eten voordat je het erin zet.

   Sæt

   zet; plaats

   et mærke

   een label

   på

   op

   din

   je; jouw

   mad

   eten

   før

   voordat

   du

   je; jij

   sætter

   zet; plaatst

   den

   het

   ind

   erin; naar binnen

   Uitgebreide uitleg

   Sæt is de gebiedende wijs van sætte (“plaatsen; zetten”). Het onderwerp wordt normaal begrepen als “jij”: Sæt ... = “Zet ...”. De tegenwoordige tijd is sætter, zoals in de latere bijzin. et mærke betekent “een label”. Mærke is een onzijdig zelfstandig naamwoord: et mærke is de onbepaalde enkelvoudsvorm, mærket de bepaalde enkelvoudsvorm en mærker het meervoud. Het lidwoord et markeert het onzijdige genus; het drukt op zichzelf geen afzonderlijke numerieke hoeveelheid uit. på betekent hier “op”. Het herbruikbare patroon is sætte et mærke på noget: “een label op iets plaatsen”. din betekent “je/jouw” en stemt af op het zelfstandig naamwoord dat erbij hoort in getal en genus. Bij een enkelvoudig onzijdig zelfstandig naamwoord staat dit, en bij een meervoudig zelfstandig naamwoord dine; bij het gemeenslachtige enkelvoud mad staat din. mad betekent hier “eten”. Het is een gemeenslachtig zelfstandig naamwoord; de bepaalde vorm is maden. In deze zin is het datgene waarop het label komt en dat later naar binnen wordt gezet. før betekent “voordat” wanneer het de volgende bijzin inleidt. Het patroon før + bijzin plaatst de ene gebeurtenis vóór de andere: Jeg spiser, før jeg går = “Ik eet voordat ik ga.” du is het persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud: “jij/je”. Het is het expliciete onderwerp van de bijzin na før. sætter is de tegenwoordige tijd van sætte bij du: du sætter. Samen met ind vormt het sætte noget ind, “iets naar binnen zetten/erin zetten”. sætter is geen infinitief en geen gebiedende wijs; de gebiedende wijs is sæt. den is een voornaamwoord voor een enkelvoudig gemeenslachtig referent. In overeenstemming met de vaste vertaling verwijst het hier naar het eten (mad): “het”. Voor een enkelvoudig onzijdig referent gebruikt het Deens det. ind is hier een richtingspartikel met de betekenis “naar binnen; erin”. Met sætter voltooit het de betekenis van iets naar binnen zetten: du sætter den ind = “je zet het erin”. De zin geeft eerst de instructie Sæt et mærke på din mad: “Zet een label op je eten.” De bijzin før du sætter den ind geeft de tijdsrelatie aan: dit gebeurt voordat je het eten naar binnen zet. In de gegeven context is dat verenigbaar met het in de gedeelde koelkast zetten. Samen betekent de hele zin: “Zet een label op je eten voordat je het erin zet.”

3. Hvor kan jeg finde et mærke?

   Waar kan ik een label vinden?

   Hvor

   waar

   kan jeg

   kan ik

   finde

   vinden

   mærke

   label

   Uitgebreide uitleg

   Hvor betekent hier “waar” en vraagt naar een plaats. Het staat aan het begin van de vraag. Vergelijk voor een andere vraagfunctie hvornår (“wanneer”): Hvor bor du? = “Waar woon je?” kan jeg bestaat uit kan, de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”), en het voornaamwoord jeg (“ik”). Kan verandert niet volgens de persoon: jeg kan, du kan en de kan. In een Deense vraag staat de persoonsvorm vóór het onderwerp: Kan jeg komme ind? = “Kan ik binnenkomen?” Het betekent hier dat de spreker vraagt of het mogelijk is om iets te doen; het zegt niet op zichzelf dat die mogelijkheid zeker bestaat. finde betekent “vinden”. Dit is de infinitief van finde. Na het modale werkwoord kan staat de infinitief zonder at: Jeg kan finde det = “Ik kan het vinden.” Zonder modaliteit kan de infinitief ook met at voorkomen, bijvoorbeeld at finde = “vinden”. mærke betekent in deze zin “label”. Het is een onzijdig zelfstandig naamwoord; daarom staat in de volledige woordgroep het onbepaalde lidwoord et: et mærke. De bepaalde vorm is mærket (“het label”), en het meervoud is mærker (“labels”). Het woord kan in andere contexten ook bijvoorbeeld “merk” of “teken” betekenen, maar de vaste vertaling en de context ondersteunen hier de betekenis “label”. Samen vormt Hvor kan jeg finde et mærke? de vraag “Waar kan ik een label vinden?” De plaatsvraag Hvor wordt gevolgd door kan, daarna het onderwerp jeg, en vervolgens de handeling finde; et mærke is wat de spreker wil vinden.

4. Der er etiketter ved siden af køleskabet.

   Er liggen labels naast de koelkast.

   Der er

   er zijn / er is

   etiketter

   labels

   ved siden af

   naast

   køleskabet

   de koelkast

   Uitgebreide uitleg

   Der er is een veelgebruikt Deens bestaanspatroon: het zegt dat iets aanwezig is of bestaat. er is hier een onpersoonlijk plaatsingswoord en verwijst niet naar een bepaald zelfstandig naamwoord; er is de tegenwoordige tijd van at være in dit patroon. Vergelijk het voorbeeld Der er plads. — Er is ruimte. In de verleden tijd staat bijvoorbeeld Der var plads. — Er was ruimte. etiketter betekent hier “labels” en is het meervoud van en etiket. Het is een onbepaald meervoud: er wordt niet gezegd welke specifieke labels het zijn. De bepaalde meervoudsvorm is etiketterne, “de labels”. Voorbeeld: Jeg ser etiketter. — Ik zie labels. ved siden af is een vaste voorzetseluitdrukking voor een plaats naast iets. Zij wordt gevolgd door de naamwoordgroep waarmee de positie wordt vergeleken. Voorbeeld: Stolen står ved siden af bordet. — De stoel staat naast de tafel. køleskabet betekent “de koelkast”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van et køleskab: het achtervoegsel -et maakt dit onzijdige zelfstandig naamwoord bepaald. Ter vergelijking: et køleskab — een koelkast; køleskabet — de koelkast. Dit zegt alleen iets over de grammaticale bepaaldheid van het zelfstandig naamwoord, niet over een aantal koelkasten. Samen vormt de zin het patroon Der er + wat aanwezig is + een plaatsbepaling: Der er etiketter zegt dat er labels aanwezig zijn, en ved siden af køleskabet bepaalt hun positie. De volledige betekenis is dus: “Er zijn labels naast de koelkast.”

5. Er der plads nok derinde?

   Is er binnen genoeg ruimte?

   Er der

   is er

   plads

   ruimte; plaats

   nok

   genoeg

   derinde

   daarbinnen

   Uitgebreide uitleg

   Er der is hier de Deense vraagconstructie voor een bestaan- of aanwezigheidsvraag: letterlijk ongeveer “is er?”, maar in deze zin natuurlijk “is er?”. De woordvolgorde is werkwoord vóór der, omdat dit een vraag is. Er is de vorm van være (“zijn”) in de tegenwoordige tijd; der is hier een formeel plaats- of bestaanssubject en verwijst niet zelfstandig naar een bepaalde persoon of zaak. Vergelijk: Der er plads. = “Er is ruimte.” en Er der plads? = “Is er ruimte?” plads betekent hier “ruimte” of “plaats”, meer bepaald beschikbare ruimte. Het is in deze betekenis een zelfstandig naamwoord; de vaste zin zegt niet hoeveel afzonderlijke plaatsen er zijn. Een bruikbaar contrast is plads (“ruimte/plaats”) tegenover område (“gebied”): Der er ikke meget plads. = “Er is niet veel ruimte.” nok staat na plads en betekent hier “genoeg”. Het geeft aan dat de beschikbare ruimte voldoet aan een niet nader genoemde behoefte of grens. In een andere positie kan nok ook andere functies hebben, maar hier hoort het bij de hoeveelheid ruimte: Er der plads nok? = “Is er genoeg ruimte?” derinde is een plaatsbijwoord en betekent “daarbinnen” of “binnen daar”. Het specificeert de locatie van de bedoelde ruimte zonder zelf een zelfstandig naamwoord te zijn. Het is gevormd met der (“daar”) en inde (“binnen”); samen vormt het één woord in het Deens. Een vergelijkbaar plaatswoord is herinde (“hierbinnen”), bijvoorbeeld: Der er varmt herinde. = “Het is hierbinnen warm.” Samen vormen de delen Er der + plads nok + derinde de vraag “Is er daarbinnen genoeg ruimte?”. De vraag gaat dus over de aanwezigheid van voldoende beschikbare ruimte op de plaats die met derinde wordt aangeduid.

6. Brug den øverste hylde; der er plads på den.

   Gebruik de bovenste plank; daar is ruimte.

   Brug

   gebruik

   den

   de

   øverste

   bovenste

   hylde

   plank

   der er

   er is

   plads

   ruimte

   på den

   daarop

   Uitgebreide uitleg

   Brug is de gebiedende wijs van bruge (gebruiken): Brug hylden! betekent “Gebruik de plank!”. De gebiedende wijs noemt het onderwerp niet afzonderlijk en markeert hier niet zelf de persoon; uit de situatie blijkt dat de instructie aan de aangesprokene is gericht. den staat hier vóór een zelfstandig naamwoord. Het is het bepaalde lidwoord bij hylde, dat een gemeenschappelijk geslacht heeft: den hylde = “de plank”. Het is dus niet op zichzelf een getalaanduiding. øverste betekent hier “bovenste”. Het is de superlatief van øvre (“hoger”): øverste betekent “hoogste” of “bovenste”. In den øverste hylde staat het vóór het zelfstandig naamwoord en vormt het met den de bepaalde woordgroep; de betekenis is dat deze plank boven de andere planken ligt. hylde betekent “plank”, vooral een plank in een kast of rek. Het is hier enkelvoud: en hylde is “een plank”, en hylden is “de plank”. In den øverste hylde krijgt hylde zelf niet de bepaalde uitgang -n, omdat de bepaalde woordgroep hier met den vóór het bijvoeglijk naamwoord wordt gevormd. der er is de gebruikelijke constructie voor “er is” of “er zijn”. In deze constructie verwijst der niet naar een concrete plaats; het introduceert wat er aanwezig is. Het getal van wat aanwezig is blijkt uit het zelfstandig naamwoord: der er en stol = “er is een stoel”, maar der er stole = “er zijn stoelen”. plads betekent “ruimte”. Het gaat hier om ruimte als hoeveelheid, niet om een afzonderlijke stoel of een afzonderlijke plaats. Een bruikbaar contrast is Der er plads (“Er is ruimte”) tegenover Der er ikke plads (“Er is geen ruimte”). på den bestaat uit på (“op”) en den als zelfstandig gebruikt voornaamwoord. Hier verwijst den naar de eerder genoemde plank, zodat på den betekent “op die plank” of natuurlijker “daarop”. den is hier een afzonderlijk voornaamwoord; dat is een andere functie dan het lidwoord in den øverste hylde. Samen geeft Brug den øverste hylde de instructie “Gebruik de bovenste plank”. Daarna zegt der er plads på den dat er ruimte op die plank is. De volledige betekenis is: “Gebruik de bovenste plank; daarop is ruimte.”

7. Jeg tager min mad ud senere.

   Ik haal mijn eten er later uit.

   Jeg

   ik

   tager … ud

   eruit halen

   min

   mijn

   mad

   eten

   senere

   later

   Uitgebreide uitleg

   Jeg is het onderwerp en betekent “ik”: de spreker verwijst naar zichzelf. Het is de eerste persoon enkelvoud; bijvoorbeeld Jeg kommer. betekent “Ik kom.” tager ... ud is hier een onderbroken constructie: tage ud betekent “eruit halen” of “naar buiten nemen”. tager is de tegenwoordige tijd van tage; in het Deens verandert de tegenwoordige tijd niet naar persoon of aantal. Het voorwerp kan tussen werkwoord en partikel staan: Jeg tager bogen ud. betekent “Ik haal het boek eruit.” min betekent hier “mijn” en hoort bij het enkelvoudige gemeenschappelijke geslacht van mad. De vormen zijn min bij enkelvoudig gemeenschappelijk geslacht, mit bij enkelvoudig onzijdig geslacht en mine bij meervoud. De vorm wordt dus bepaald door het bezeten zelfstandig naamwoord, niet door het geslacht van de bezitter. mad is het zelfstandig naamwoord voor “eten”; in deze zin gaat het volgens de vaste vertaling om het eten dat eruit wordt gehaald. Het is een gemeenschappelijk-geslachtswoord: en mad. senere betekent “later”. Het is de vergelijkende vorm van sen (“laat”): sen, senere, senest — “laat”, “later”, “het laatst”. Een voorbeeld: Vi kommer senere. betekent “We komen later.” Samen vormen de delen: Jeg + tager min mad ud + senere: “Ik haal mijn eten er later uit.” Het onderwerp is de spreker, min mad is wat eruit wordt gehaald, en senere plaatst die handeling op een later moment.

8. Så er der plads til andre mennesker.

   Zo blijft er ruimte vrij voor andere mensen.

   Så

   dan / zo

   er der

   is er / er is

   plads

   ruimte

   til

   voor

   andre

   andere

   mennesker

   mensen

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “zo” of “dan” en verbindt deze zin met wat eraan voorafgaat. In combinatie met de vaste vertaling drukt het hier het gevolg uit: zo blijft er ruimte over. er der is de Deense constructie voor “er is / er zijn”. er is de vorm van het werkwoord at være (“zijn”); der is hier een plaatsvullend element en verwijst niet naar een specifiek genoemd persoon of ding. In een mededeling staat de volgorde vaak der er ...; na het inleidende Så krijg je door de zinsbouw Så er der .... plads is een zelfstandig naamwoord en betekent “ruimte”. Het kan ook fysieke plaats betekenen, maar in deze zin gaat het om beschikbare ruimte of mogelijkheid voor anderen. Voorbeeld: Der er ikke plads. — “Er is geen ruimte.” til betekent hier “voor” en leidt aan wie of wat de ruimte ten goede komt. De combinatie plads til + zelfstandig naamwoord is een bruikbaar patroon: plads til børn betekent “ruimte voor kinderen”. andre betekent “andere”. Het staat vóór mennesker en past daarbij in betekenis als “andere mensen”, dus mensen naast de al bedoelde of eerder genoemde mensen. De vorm andre wordt gebruikt bij een meervoudig zelfstandig naamwoord; bij een enkelvoudig onbepaald zelfstandig naamwoord staat bijvoorbeeld en anden person — “een andere persoon”. mennesker betekent “mensen”. Dit is het meervoud van menneske (“mens”): et menneske — “een mens”, mennesker — “mensen”. Het meervoud heeft hier geen aparte uitgang voor bepaaldheid; een bepaalde vorm is menneskerne — “de mensen”. Samen vormen de delen Så er der plads til andre mennesker de betekenis: “Zo blijft er ruimte vrij voor andere mensen.” De structuur is letterlijk opgebouwd als “zo is er ruimte voor andere mensen”, waarbij de Deense constructie der er het bestaan of beschikbaar zijn van de ruimte uitdrukt. De zin is neutraal en herbruikbaar wanneer een beschikbare ruimte of mogelijkheid voor anderen wordt genoemd.