Aanwijzen en bezit | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Hvad er det her?

   Wat is dit?

   Hvad

   wat

   er

   is

   det

   het

   her

   hier

   Uitgebreide uitleg

   Hvad betekent hier “wat” en vraagt naar de identiteit of aard van iets. Het is het Deense vraagwoord voor zaken; voor personen gebruik je bijvoorbeeld hvem (“wie”). Voorbeeld: Hvad læser du? — “Wat lees je?” er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Deze vorm blijft in het Deens hetzelfde bij verschillende personen en aantallen: jeg er (“ik ben”), de er (“zij zijn”). Hier staat het in de vraagconstructie Hvad er ...?. det betekent hier “het” en is de onzijdige enkelvoudsvorm van het voornaamwoord. Samen met her vormt het de aanwijzende combinatie det her, met de betekenis “dit”. Het concrete bedoelde voorwerp wordt in deze zin niet benoemd. her betekent hier “hier”. In det her maakt het de aanwijzing naar iets dichtbij of naar iets dat als dichtbij wordt voorgesteld expliciet. Voorbeeld: Se på det her. — “Kijk hiernaar.” Samen vormen de delen de vraag Hvad er det her?: Hvad (“wat”) + er (“is”) + det her (“dit”). De volledige betekenis is: “Wat is dit?” In de context gebruikt Hvad er det der? der (“daar”) in plaats van her (“hier”): dat betekent “Wat is dat?”.

2. Hvad er det der?

   Wat is dat?

   Hvad

   wat

   er

   is

   det

   dat

   der

   daar

   Uitgebreide uitleg

   Hvad is hier het vraagwoord “wat”. Het vraagt wat iets is. Voor een persoon gebruikt het Deens hvem (“wie”), zoals in de contextzin Hvem er det der?. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). In deze vraag staat de persoonsvorm vóór det der, omdat het vraagwoord vooraan staat en de persoonsvorm daarna volgt: Hvad er ...?. det betekent hier “dat”. Het is de vorm die in het Deens onder meer wordt gebruikt voor een enkelvoudig onzijdig aanwijzend of voornaamwoordelijk element. Hier maakt het samen met der de verwijzende uitdrukking det der. der betekent hier “daar”. In det der helpt het om naar iets op afstand te wijzen: “dat daar”. De contextzin Hvad er det her? gebruikt daarentegen her (“hier”) voor iets nabij. Samen vormt Hvad er det der? de vraag “Wat is dat?”. Hvad vraagt wat iets is, er betekent “is”, en det der verwijst naar het bedoelde object op afstand. De vaste Nederlandse vertaling geeft de natuurlijke betekenis weer zonder daar afzonderlijk te vertalen.

3. Hvem er det der?

   Wie is dat?

   Hvem

   wie

   er

   is

   det der

   dat daar

   Uitgebreide uitleg

   Hvem betekent hier ‘wie’ en vraagt naar de identiteit van een persoon. Vergelijk hvad voor ‘wat’ en hvilken voor ‘welke’. Er is de tegenwoordige vorm van at være (‘zijn’). De vorm blijft in het Deens hetzelfde bij verschillende personen: jeg er (‘ik ben’) en du er (‘jij bent’). Det der is hier de aanwijzende uitdrukking voor ‘dat daar’ of ‘dat daar bedoelde’. Det is de neutrale aanwijzende vorm; in deze uitdrukking bepaalt die vorm niet dat de bedoelde persoon zelf onzijdig is. Der maakt de aanwijzing specifieker en kan naar iets op enige afstand of naar iets in de situatie wijzen. De concrete referent wordt in deze ene zin niet benoemd. Samen vormen de delen de vraag Hvem er det der?: hvem vraagt naar de identiteit, er betekent ‘is’, en det der wijst het bedoelde aan. De vaste betekenis is: ‘Wie is dat?’

4. Hvilken er din?

   Welke is van jou?

   Hvilken

   welke?

   er

   is

   din

   van jou

   Uitgebreide uitleg

   Hvilken betekent hier “welke?”. Het is een vragend woord voor één niet nader genoemde persoon of zaak. In het Deens stemt het af op het weggelaten zelfstandig naamwoord: hvilken voor enkelvoud met gemeenschappelijk geslacht, hvilket voor enkelvoud met onzijdig geslacht en hvilke voor meervoud. Voorbeeld: Hvilken bog læser du? — “Welk boek lees je?” er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Deze vorm verandert niet naar geslacht; het onderwerp bepaalt wel de betekenis van de hele zin. Bijvoorbeeld: Denne er min. — “Deze is van mij.” din betekent hier “van jou” en staat zelfstandig: het zelfstandig naamwoord waarnaar het verwijst is niet uitgesproken. De vorm hoort bij de bezitter du, maar de vorm van het bezittelijke woord hangt ook samen met het grammaticale getal en geslacht van het bezit: din bij enkelvoud met gemeenschappelijk geslacht, dit bij enkelvoud met onzijdig geslacht en dine bij meervoud. Din is hier dus niet zelf een aanduiding van mannelijk geslacht. Voorbeeld: Er det din bog? — “Is dat jouw boek?” Samen vormt Hvilken er din? de vraag “Welke is van jou?” Hvilken vraagt welke ene persoon of zaak bedoeld wordt, er verbindt die met din, en din geeft aan dat die persoon of zaak aan de aangesprokene toebehoort. Het weggelaten zelfstandig naamwoord wordt door de context aangevuld; de zin zelf specificeert niet welke persoon of zaak het is.

5. Denne er min.

   Deze is van mij.

   Denne

   deze

   er

   is

   min

   van mij

   Uitgebreide uitleg

   Denne betekent hier ‘deze’ en staat zelfstandig: het verwijst naar één nabij aangewezen ding, zonder dat het zelfstandig naamwoord in deze zin wordt genoemd. De vorm denne hoort bij enkelvoud met gemeenschappelijk geslacht; bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord staat in het Deens doorgaans dette, en bij meervoud disse. Het concrete ding waarnaar wordt verwezen, wordt in de aangeleverde zin niet benoemd. er is de tegenwoordige tijd van være (‘zijn’). De vorm blijft hier hetzelfde voor deze constructie; hij verbindt het onderwerp met de daaropvolgende bezitsinformatie. Bijvoorbeeld: Bogen er min. — ‘Het boek is van mij.’ min betekent hier ‘van mij’ en staat zelfstandig als bezitsvorm: het bezit wordt bedoeld zonder een zelfstandig naamwoord erachter. Deze vorm hoort bij enkelvoud met gemeenschappelijk geslacht; vergelijk mit bij onzijdig enkelvoud en mine bij meervoud. De bezitsvorm stemt dus af op het bedoelde bezit, niet op de bezitter. Bijvoorbeeld: Tasken er min. — ‘De tas is van mij.’ Samen vormen Denne er min. de structuur [aangewezen ding] + [zijn] + [bezitsvorm]: ‘Deze is van mij.’ De zin zegt dat het aangewezen ding aan de spreker toebehoort; hij noemt niet welk zelfstandig naamwoord dat ding aanduidt.

6. Den der er din.

   Die is van jou.

   Den der

   die daar; dat exemplaar

   er

   is

   din

   van jou

   Uitgebreide uitleg

   Den der betekent hier “die daar” of “dat exemplaar daar”. Samen verwijst dit naar een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtelijk ding of persoon zonder het zelfstandig naamwoord opnieuw te noemen. Den staat dus zelfstandig als aanwijzend woord; der voegt de betekenis “daar” toe. In het eerdere voorbeeld Denne er min staat denne voor “deze”, terwijl den der een verder weg aangeduid exemplaar aanwijst. er is de vorm van het werkwoord at være (“zijn”) in de tegenwoordige tijd. Dezelfde vorm wordt bij verschillende personen en aantallen gebruikt: jeg er (“ik ben”), du er (“jij bent”) en de er (“zij zijn”). din betekent hier “van jou” en is het bezittelijke woord bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtelijk bezit. De vorm stemt af op het bezit, niet op de bezitter: din bij zo’n enkelvoudig bezit, dit bij een enkelvoudig onzijdig bezit en dine bij meervoud. Het verwante min in Denne er min betekent “van mij”. De zin wordt zo opgebouwd: Den der (“die daar”) + er (“is”) + din (“van jou”). Het geheel betekent: “Die daar is van jou.”