Hebben en kunnen | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg har denne.

   Ik heb deze.

   Jeg

   ik

   har

   heb

   denne

   deze

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier ‘ik’: de spreker verwijst naar zichzelf. Het is de eerste persoon enkelvoud. In het Deens staat bijvoorbeeld jeg in Jeg har ... voor de persoon die iets bezit of bij zich heeft. har is de tegenwoordige tijd van have (‘hebben’): have → har. De vorm har blijft in de tegenwoordige tijd gelijk bij verschillende personen, bijvoorbeeld jeg har (‘ik heb’) en du har (‘jij hebt’). In deze zin drukt het werkwoord bezit of beschikbaarheid uit. denne betekent hier ‘deze’ en verwijst naar één concreet aangeduid ding. Het is een aanwijzend woord voor enkelvoud en staat zelfstandig in deze uiting; het vervangt dus het bedoelde zelfstandig naamwoord. In het Deens bestaan ook andere aanwijzende vormen, zoals dette en disse, maar de juiste vorm hangt af van de grammaticale kenmerken van het bedoelde zelfstandig naamwoord. Samen vormen Jeg har denne. de eenvoudige structuur Jeg + har + denne: ‘Ik heb deze.’ De uiting zegt dat de spreker deze bedoelde zaak heeft of bij zich heeft. Denne maakt duidelijk dat het om een specifiek aangewezen exemplaar gaat.

2. Jeg har den ikke.

   Ik heb het niet.

   Jeg

   ik

   har

   heb

   den

   het

   ikke

   niet

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik” en is de eerste persoon enkelvoud. Het is de vorm voor de spreker; vergelijk in een ander voorbeeld Du har ... (“Jij hebt ...”), waar het onderwerp verandert. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”): jeg har = “ik heb”. De vorm har wordt ook bij andere personen in de tegenwoordige tijd gebruikt, bijvoorbeeld Hun har ... (“Zij heeft ...”). den is hier een enkelvoudig objectpronomen met de betekenis “het” in de vaste vertaling. In het Deens hangt de keuze tussen den en det samen met het grammaticale geslacht van het bedoelde woord; de beschikbare context identificeert dat bedoelde woord niet verder. In Jeg har denne. staat een verwante aanwijzende vorm met de betekenis “deze”, maar dat maakt den niet automatisch tot een aanwijzer in deze zin. ikke is de gewone ontkenning: “niet”. In deze zin ontkent het de combinatie met har, zodat Jeg har ... ikke in de gegeven woordvolgorde betekent dat de spreker het bedoelde object niet heeft. Samen vormen de delen de mededeling “Ik heb het niet.” De zinsbouw is onderwerp + werkwoord + objectpronomen + ontkenning: Jeg har den ikke.

3. Jeg kan gøre det.

   Ik kan het doen.

   Jeg kan

   ik kan

   gøre

   doen

   det

   het

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan betekent hier: “ik kan”. Jeg is de eerste persoon enkelvoud van “ik”. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”); deze vorm wordt in het Deens niet aangepast aan de persoon: bijvoorbeeld du kan = “jij kunt” en vi kan = “wij kunnen”. Na kan staat een werkwoord in de infinitief, zonder at. gøre betekent hier “doen”. Dit is de infinitief van gøre; na een modaal werkwoord zoals kan blijft deze vorm staan. Voorbeeld: Jeg kan svømme. — “Ik kan zwemmen.” det betekent hier “het” en is het object van gøre. De vorm is een Deens onzijdig enkelvoudig voornaamwoord; in deze zin wordt niet nader benoemd waarnaar het verwijst. Het is dus niet nodig om er een specifiek zelfstandig naamwoord aan te koppelen. Samen vormen de delen Jeg kan + gøre + det: “Ik kan het doen.” De zin is bevestigend. In de verwante zin Jeg kan ikke gøre det voegt ikke de ontkenning “niet” toe; in de vaste zin staat die ontkenning niet.

4. Jeg kan ikke gøre det.

   Ik kan het niet doen.

   Jeg kan

   ik kan

   ikke

   niet

   gøre

   doen

   det

   het

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan: Jeg betekent “ik” en verwijst hier naar de spreker. kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne (“kunnen”); het drukt hier vermogen of mogelijkheid uit. Na kan staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder een extra infinitiefmarkeerder. Voorbeeld: Jeg kan svømme. — “Ik kan zwemmen.” ikke: Dit is de gewone ontkenning “niet”. In deze zin staat ikke na het modale werkwoord kan en vóór het hoofdwerkwoord gøre: kan ikke gøre. Daardoor wordt de mogelijkheid om de handeling uit te voeren ontkend. gøre: Dit is de infinitief van gøre, “doen”. De vorm blijft hier infinitief omdat hij volgt op kan. Voorbeeld: Jeg vil gøre det. — “Ik wil het doen.” Na een ander modaal werkwoord blijft ook daar gøre de infinitief. det: Dit voornaamwoord betekent hier “het” en is het object van gøre. De ene zin benoemt niet precies waarnaar det verwijst. Voorbeeld: Jeg kan se det. — “Ik kan het zien.” Samen vormen de delen Jeg kan ikke gøre det: onderwerp “ik” + mogelijkheid “kan” + ontkenning “niet” + infinitief “doen” + object “het”. De volledige betekenis is dus: “Ik kan het niet doen.” De formulering contrasteert rechtstreeks met Jeg kan gøre det — “Ik kan het doen.”

5. Kan du hjælpe mig?

   Kun je me helpen?

   Kan du

   kun je

   hjælpe

   helpen

   mig

   me

   Uitgebreide uitleg

   Kan du is hier een korte vraagconstructie: kan is de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”) voor onder andere jeg, du en han/hun; de vorm blijft in deze personen hetzelfde. du betekent “jij/je” en is hier het onderwerp. In een ja-neevraag staat de persoonsvorm vóór het onderwerp: Kan du ...? = “Kun je ...?” Vergelijk als voorbeeld: Kan du gøre dette? — “Kun je dit doen?” hjælpe betekent hier “helpen”. Dit is de infinitief, die na kan staat. Na een modaal werkwoord zoals kunne gebruikt het Deens de infinitief zonder een equivalent van “te”: kan hjælpe = “kan helpen”. Deens heeft ook de infinitief at hjælpe in andere constructies, bijvoorbeeld Jeg vil hjælpe. — “Ik wil helpen.” mig betekent hier “me/mij”. Het is de objectsvorm van het persoonlijke voornaamwoord dat bij jeg (“ik”) hoort: jeg als onderwerp, mig als object. Voorbeeld: Hun hjælper mig. — “Zij helpt me.” Samen vormen de delen Kan du hjælpe mig?: Kan du vraagt of de aangesprokene iets kan, hjælpe benoemt de handeling en mig noemt degene die hulp ontvangt. De volledige betekenis is dus: “Kun je me helpen?”

6. Kan du gøre dette?

   Kun je dit doen?

   Kan du

   kun je

   gøre

   doen

   dette

   dit

   Uitgebreide uitleg

   Kan du is een herbruikbare vraagconstructie: kan is de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”) en du is de tweede persoon enkelvoud (“je/jij”). Samen betekent dit hier “kun je”. Na kan volgt een werkwoord in de infinitief, zonder een extra infinitiefmarker. Voorbeeld: Kan du hjælpe mig? — “Kun je me helpen?” gøre is de infinitief van gøre en betekent hier “doen”. Na het modale werkwoord kan blijft gøre in de infinitief: kan + infinitief. In andere contexten kan gøre ook “maken” betekenen, maar hier past “doen” bij de vaste vertaling. dette is een aanwijzend woord voor iets in het onzijdige enkelvoud. Het wordt hier zelfstandig gebruikt en betekent “dit”; de precieze zaak waarnaar het verwijst, wordt in deze uiting niet benoemd. De delen vormen samen Kan du + gøre + dette: “Kun je dit doen?” In de Deense woordvolgorde staat gøre vóór dette. De hele uiting is dus een korte vraag waarin kan de mogelijkheid aanduidt en gøre dette de handeling “dit doen” uitdrukt.