Naar het perron tijdens de spits | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Der er virkelig meget trafik på vejen i dag.

   Er is vandaag echt veel verkeer op de weg.

   Der er

   er is

   virkelig

   echt

   meget

   veel

   trafik

   verkeer

   vejen

   de weg

   i dag

   vandaag

   Uitgebreide uitleg

   Der er is een vaste Deense bestaansconstructie: letterlijk bouwt ze een zin op als “er is/zijn”. Der is hier een onpersoonlijk plaatsingswoord en verwijst niet naar een eerder genoemde persoon of zaak; der er kan in deze constructie zowel bij enkelvoud als meervoud voorkomen. Der er gebruikt de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Voorbeeld: Der er en bus. — “Er is een bus.” virkelig betekent hier “echt” en versterkt de daaropvolgende hoeveelheid. Het is een bijwoord; het verandert dus niet mee met trafik. meget betekent hier “veel” bij trafik, een niet-telbare hoeveelheid. Bij telbare zelfstandige naamwoorden gebruikt het Deens vaak mange voor “veel”: mange biler — “veel auto’s”. Meget kan ook “erg” betekenen voor bepaalde bijvoeglijke naamwoorden, maar dat is niet de functie in deze zin. trafik is een zelfstandig naamwoord voor verkeer. Het staat hier zonder lidwoord, omdat het naar verkeer als niet-telbare hoeveelheid verwijst. Een bruikbaar contrast is meget trafik — “veel verkeer” tegenover mange biler — “veel auto’s”; verkeer wordt hier als massa genoemd, auto’s als afzonderlijke telbare zaken. vejen betekent “de weg”. De basisvorm is vej; vejen is de bepaalde enkelvoudsvorm, met het bepaalde lidwoord aan het einde van het woord. Het zelfstandig naamwoord is dus vej, niet een vorm van een bijvoeglijk naamwoord. In på vejen betekent het geheel “op de weg”; på geeft de plaatsrelatie aan en vejen maakt de weg bepaald. i dag is de vaste tijdsbepaling “vandaag”. De twee woorden functioneren samen als één tijdsuitdrukking. Voorbeeld: Jeg arbejder i dag. — “Ik werk vandaag.” Samen vormt Der er virkelig meget trafik de mededeling dat er echt een grote hoeveelheid verkeer aanwezig is. på vejen geeft de plaats aan, en i dag geeft de tijd aan. De hele zin betekent daardoor: “Er is vandaag echt veel verkeer op de weg.”

2. Myldretiden er begyndt.

   De spits is begonnen.

   Myldretiden

   de spits

   begyndt

   begonnen

   Uitgebreide uitleg

   Myldretiden betekent hier “de spits”. Het is de bepaalde vorm van myldretid (“spitsuur”): het achtervoegsel -en maakt dit enkelvoud bepaald. De vorm verwijst dus naar de spits als bekend of als bedoelde periode; myldretid is de onbepaalde vorm. Voorbeeld: Myldretid kan være stressende. — “Spitsuur kan stressvol zijn.” Hier staat de onbepaalde vorm omdat het over spitsuur in het algemeen gaat. begyndt betekent hier “begonnen”. Het is het voltooid deelwoord van begynde (“beginnen”). In er begyndt gebruikt het Deens er als hulpwerkwoord bij een gebeurtenis die een nieuwe toestand markeert: letterlijk ontstaat de betekenis “is begonnen”, in het Nederlands natuurlijk “is begonnen” of “heeft een begin genomen”. Het is hier geen passieve betekenis zoals “wordt begonnen”. Voorbeeld: Filmen er begyndt. — “De film is begonnen.” Samen vormen Myldretiden er begyndt en de punt de volledige mededeling: “De spits is begonnen.” De bepaalde vorm van Myldretiden benoemt de bedoelde spits, terwijl er begyndt aangeeft dat die periode inmiddels begonnen is. De constructie is bruikbaar met andere gebeurtenissen, bijvoorbeeld Mødet er begyndt. — “De vergadering is begonnen.”

3. Kan vi stadig nå det næste tog?

   Kunnen we de volgende trein nog halen?

   Kan vi

   kunnen we

   stadig

   nog steeds

   nå

   halen

   det

   de/het (aanwijzend woord)

   næste

   volgende

   tog

   trein

   Uitgebreide uitleg

   Kan vi staat vooraan als een vraagconstructie: kan is de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”) en vi is “we”. Bij deze modale werkwoordsvorm blijft kan hetzelfde bij personen en aantallen; het onderwerp maakt de vorm dus niet anders. In een gewone mededeling staat bijvoorbeeld Vi kan nå toget. — “We kunnen de trein halen.” In de vraag staan werkwoord en onderwerp omgedraaid: Kan vi ...? — “Kunnen we ...?” stadig betekent hier “nog” of “nog steeds”. In combinatie met een mogelijkheid zoals kan ... nå maakt het duidelijk dat de mogelijkheid op dit moment nog bestaat. Het betekent in deze zin niet dat iemand voortdurend een handeling uitvoert. nå is hier de infinitief van nå. Na het modale werkwoord kan gebruikt het Deens de infinitief zonder at: kan nå. In deze reiscontext betekent nå “op tijd bereiken” of “halen”, niet alleen “ergens aankomen”. Vergelijk: Vi når toget. — “We halen de trein.” det is hier een onzijdige enkelvoudige aanwijzende vorm. In det næste tog bepaalt het samen met næste welke trein bedoeld wordt; het is dus niet een los voornaamwoord dat noodzakelijk naar een eerder genoemde zaak verwijst. De vaste groep betekent hier “de volgende trein”. De vorm det past bij het onzijdige tog. næste betekent “volgende”. Het staat vóór het zelfstandig naamwoord en geeft aan welke trein bedoeld wordt: de trein die daarna komt. In det næste tog vormt het samen met det en tog een naamwoordgroep. næste heeft in deze vorm geen aparte zichtbare vorm voor het grammaticale geslacht of meervoud. tog betekent “trein”. De zichtbare vorm is hier enkelvoud zonder bepaald achtervoegsel: tog; door de combinatie det næste tog is de hele naamwoordgroep wel bepaald en betekent zij “de volgende trein”, niet zomaar “een trein”. Belangrijke vormen zijn tog (enkelvoud) en toget (bepaald enkelvoud, “de trein”); het onbepaalde meervoud is ook tog. Samen vormen det næste tog de bedoelde groep “de volgende trein”. De vraag Kan vi stadig nå det næste tog? combineert vervolgens de vraag naar mogelijkheid (Kan vi), de nog bestaande tijdsmogelijkheid (stadig) en het op tijd halen (nå). De volledige betekenis is: “Kunnen we de volgende trein nog halen?”

4. Det burde vi kunne. Stationen er lige forude.

   Dat zou moeten lukken. Het station is vlak voor ons.

   Det

   dat

   burde

   zou moeten

   vi

   wij

   kunne

   kunnen

   Stationen

   het station

   lige forude

   vlak voor ons

   Uitgebreide uitleg

   Det verwijst hier niet naar een eerder genoemd zelfstandig naamwoord. Het is een onpersoonlijk of vooruitwijzend voornaamwoord dat de handeling of mogelijkheid uit de rest van de zin oppakt. In deze vaste vertaling komt dat neer op “dat”. burde is de vorm van bør in een betekenis als “zou moeten” of “hoort waarschijnlijk”. Samen met kunne drukt het hier uit dat iets naar verwachting moet lukken; het is niet hetzelfde als een stellige bewering dat iets zeker lukt. Een nuttig patroon is burde + infinitief, bijvoorbeeld: Det burde virke. — “Dat zou moeten werken.” vi is het persoonlijke voornaamwoord voor “wij” en is hier het onderwerp van de mogelijkheid. Het staat in de vorm voor de spreker samen met één of meer andere personen; de vorm verandert niet door de tijd van de zin. kunne is de infinitief van kan en betekent hier “kunnen” in de zin van in staat zijn of een mogelijkheid hebben. Na het modale werkwoord burde staat deze infinitief zonder een equivalent van “te”: burde kunne. Vergelijk Vi kan nå toget. — “Wij kunnen de trein halen.” Stationen betekent “het station”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van station: station = “station”, stationen = “het station”. Het achtervoegsel -en markeert hier bepaaldheid; het zegt op zichzelf niet dat er meerdere stations zijn. lige forude betekent hier “vlak voor ons” of “direct vooruit”. lige versterkt de plaatsaanduiding: het station is niet alleen ergens voorwaarts, maar dichtbij in die richting. forude geeft “vooruit” of “voor ons uit” aan; de formulering noemt niet letterlijk een apart Deens woord voor “ons”. Samen vormt Det burde vi kunne de betekenis “Dat zou moeten lukken”: det pakt de bedoelde handeling of mogelijkheid op, burde geeft de verwachting weer en vi kunne maakt duidelijk dat de betrokkenen het kunnen doen. Daarna geeft Stationen er lige forude de reden of concrete situatie: “Het station is vlak voor ons.” De volledige uiting betekent dus: “Dat zou moeten lukken. Het station is vlak voor ons.”

5. Nu kan jeg se indgangen.

   Ik kan de ingang nu zien.

   Nu

   nu

   kan jeg

   kan ik

   se

   zien

   indgangen

   de ingang

   Uitgebreide uitleg

   Nu betekent hier ‘nu’, dus op dit moment. Het staat vooraan en geeft het tijdstip van de handeling aan. Voorbeeld: Nu går jeg. — ‘Nu ga ik.’ kan jeg is de combinatie van het modale werkwoord kan en het onderwerp jeg. kan is de tegenwoordige vorm van kunne en drukt hier mogelijkheid of vermogen uit: ‘kan’. Na kan komt een werkwoord in de infinitief, maar dat volgende werkwoord staat niet in deze quote. Voorbeeld: Jeg kan læse. — ‘Ik kan lezen.’ Omdat Nu vooraan staat, komt in deze Deense hoofdzin eerst kan en daarna jeg; dit is de gebruikelijke werkwoord-tweedevolgorde. se is de infinitief van het werkwoord ‘zien’. In combinatie met kan vormt het kan ... se: ‘kan ... zien’. De infinitief verandert hier niet mee met de persoon. Voorbeeld: Vi kan se toget. — ‘Wij kunnen de trein zien.’ indgangen betekent hier ‘de ingang’. De basisvorm is indgang — ‘ingang’; indgangen is de bepaalde enkelvoudsvorm, vergelijkbaar met ‘de ingang’. Het achtervoegsel -en markeert bij dit zelfstandig naamwoord de bepaalde vorm. Voorbeeld: Jeg finder indgangen. — ‘Ik vind de ingang.’ Samen bestaat de zin uit Nu (‘nu’) + kan jeg (‘kan ik’) + se (‘zien’) + indgangen (‘de ingang’). De volledige betekenis is daarom: ‘Ik kan de ingang nu zien.’

6. Lad os gå direkte til perronen.

   Laten we rechtstreeks naar het perron gaan.

   Lad os

   laten we

   gå

   gaan

   direkte

   rechtstreeks

   til

   naar

   perronen

   het perron

   Uitgebreide uitleg

   Lad os is de vaste Deense aansporing voor “laten we …”. Lad is de gebiedende wijs van lade (“laten”); samen met os vormt het een voorstel of aansporing. Voorbeeld: Lad os vente. — “Laten we wachten.” gå betekent hier “gaan” en staat na Lad os in de infinitief. Dezelfde vorm kan afhankelijk van de context ook “lopen” betekenen. Voorbeeld: Vi går til stationen. — “Wij gaan naar het station.” direkte is een bijwoord en betekent hier “rechtstreeks”, dus zonder een tussenstap of omweg. Het hoort bij gå en beschrijft hoe de beweging verloopt. Voorbeeld: Gå direkte hjem. — “Ga rechtstreeks naar huis.” til is een voorzetsel dat hier de bestemming introduceert: “naar”. Het staat vóór de plaats waarheen men gaat. Voorbeeld: Hun går til perronen. — “Zij gaat naar het perron.” perronen betekent hier “het perron”. De basisvorm is perron; de uitgang -en markeert hier de bepaalde enkelvoudsvorm. De vorm verwijst dus naar een bepaald perron, maar de zin zegt niet waardoor dit perron precies geïdentificeerd is. Voorbeeld: Vi står på perronen. — “Wij staan op het perron.” Samen vormen de delen Lad os gå direkte til perronen de aansporing: “Laten we rechtstreeks naar het perron gaan.”

7. Toget er allerede på vej ind.

   De trein komt nu al binnen.

   Toget

   de trein

   er

   is

   allerede

   al

   på vej ind

   onderweg naar binnen

   Uitgebreide uitleg

   Toget betekent hier ‘de trein’. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van tog (‘trein’): et tog = ‘een trein’, toget = ‘de trein’. De uitgang -et markeert hier zowel het onzijdige woordtype als de bepaalde vorm; het betekent niet op zichzelf ‘één’. Voorbeeld: Toget kommer. — ‘De trein komt.’ er is de tegenwoordige vorm van være (‘zijn’) bij deze mededelende zin. Het verbindt het onderwerp Toget met de toestand of situatie die erop volgt. Voorbeeld: Bussen er klar. — ‘De bus is klaar.’ allerede betekent hier ‘al’ of ‘nu al’: de beschreven beweging is op dit moment al gaande. Voorbeeld: Hun er allerede her. — ‘Ze is al hier.’ på vej ind is een vaste, herbruikbare uitdrukking voor ‘onderweg naar binnen’. vej betekent letterlijk ‘weg’; in deze uitdrukking beschrijft på vej dat iets onderweg is, en ind geeft de richting naar binnen aan. De drie woorden werken hier samen; vervang ind bijvoorbeeld door een andere richting als de bedoelde beweging verandert. Voorbeeld: Bussen er på vej ind. — ‘De bus komt naar binnen.’ Samen vormt Toget er allerede på vej ind de betekenis: ‘De trein komt nu al binnen.’ Eerst wordt de trein als onderwerp genoemd, daarna wordt met er de actuele situatie verbonden; allerede voegt ‘al’ toe en på vej ind beschrijft de beweging naar binnen. De woordvolgorde is een gewone mededelende hoofdzin: onderwerp + werkwoord + tijdsbepaling + situatie-uitdrukking.

8. Hold dig tæt på, så stiger vi på sammen.

   Blijf dichtbij, dan stappen we samen in.

   Hold dig tæt på

   blijf dichtbij

   så

   dan

   stiger … på

   stappen in

   vi

   we

   sammen

   samen

   Uitgebreide uitleg

   Hold dig tæt på betekent hier: blijf dichtbij. Hold is de gebiedende wijs van holde (“houden”); het is de vorm waarmee je iemand aanspoort iets te doen. dig is de objectsvorm van het persoonlijk voornaamwoord voor de tweede persoon enkelvoud, dus voor één aangesprokene. In deze aansporing is het de persoon die dichtbij moet blijven; de meervoudsvorm is jer. tæt på drukt nabijheid uit: “dichtbij”, vaak met een impliciet begrepen referentiepunt. Voorbeeld: Hold dig tæt på mig. — “Blijf dicht bij mij.” Dit is een nieuw oefenvoorbeeld; het laat zien dat na tæt på ook expliciet kan staan bij wie of wat iemand dichtbij moet blijven. så verbindt hier de aansporing met wat daarna gebeurt en betekent “dan”. Het is hier geen vraagwoord en betekent niet “zo” in de betekenis van een manier. stiger på is het werkwoordelijke patroon voor “instappen” of “aan boord gaan”, bijvoorbeeld van een trein. stiger is de tegenwoordige tijd van stige; på hoort in deze betekenis bij het patroon stige på. De vorm stiger verandert hier niet omdat het onderwerp meervoud is; vi maakt duidelijk wie de handeling uitvoert. Voorbeeld: Vi stiger på toget. — “We stappen in de trein.” Dit voorbeeld introduceert expliciet een trein en is geen extra feit uit de vaste zin. vi betekent “we/wij” en is de vorm voor de eerste persoon meervoud. Het verwijst hier naar de spreker samen met minstens één andere persoon; de zin specificeert niet hoeveel personen dat precies zijn. sammen betekent “samen”: de betrokken personen voeren de handeling gezamenlijk uit. Het is een bijwoord en verandert niet mee met het aantal personen. Samen opgebouwd betekent de zin: “Blijf dichtbij, dan stappen we samen in.” De eerste helft is een aansporing om nabij te blijven; så koppelt daaraan de daaropvolgende mededeling dat de groep gezamenlijk instapt. In de gegeven context past stige på bij het instappen in de trein.