Een zitplaats vinden in de trein | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Det føles køligt inde i toget.

   Het voelt koel in de trein.

   Det føles

   het voelt

   køligt

   koel

   inde i

   binnen in

   toget

   de trein

   Uitgebreide uitleg

   Det føles: det is een onzijdig enkelvoudig voornaamwoord en fungeert hier als grammaticaal onderwerp. føles is de tegenwoordige tijd van føle in de s-vorm. In deze onpersoonlijke constructie betekent het “aanvoelen” of “voelen”, zonder een persoon als voeler te noemen. Herbruikbaar patroon: Det føles + bijvoeglijk naamwoord = “Het voelt + bijvoeglijk naamwoord”. køligt: dit betekent hier “koel”. De basisvorm is kølig; køligt is de onzijdige enkelvoudsvorm van het bijvoeglijk naamwoord en sluit hier aan bij det. Bij een gemeenschappelijk-geslachtig enkelvoudig zelfstandig naamwoord staat de vorm kølig, bijvoorbeeld en kølig dag — “een koele dag”. inde i: dit is de ruimtelijke constructie “binnen in”. inde geeft een plaats in het interieur aan en i leidt de plaatsbepaling in. Voorbeeld: Vi sidder inde i huset. — “We zitten binnen in het huis.” toget: tog betekent “trein”; toget is de bepaalde enkelvoudsvorm, “de trein”. In het Deens wordt bepaaldheid vaak aan het zelfstandig naamwoord vastgemaakt: et tog = “een trein”, toget = “de trein”. Samen betekent Det føles køligt inde i toget.: “Het voelt koel in de trein.” De zin beschrijft hoe de temperatuur of omgeving in de trein aanvoelt, zonder te specificeren wie die gewaarwording heeft.

2. Der er ledige pladser længere fremme.

   Verderop zijn vrije zitplaatsen.

   Der er

   er zijn

   ledige

   vrije, beschikbare

   pladser

   zitplaatsen

   længere fremme

   verderop

   Uitgebreide uitleg

   Der er is een vaste Deense bestaansconstructie: letterlijk wordt iets als “er is/zijn” gepresenteerd. Der verwijst hier niet naar een bepaalde plaats; het is het formele element van de constructie. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Het getal blijkt bij het zelfstandige naamwoord: bij enkelvoud bijvoorbeeld Der er en plads (“Er is een zitplaats”), en bij meervoud Der er pladser (“Er zijn zitplaatsen”). ledige betekent hier “vrije” of “beschikbare”. Het bijvoeglijk naamwoord is de vorm van ledig die bij pladser past: pladser is meervoud, en ledige wordt zowel bij meervoud als bij bepaalde vormen gebruikt. Het is dus niet pladser dat de vorm ledige veroorzaakt als een verbuiging van het zelfstandig naamwoord; ledige is zelf de verbogen vorm van ledig. Voorbeelden: en ledig plads = “een vrije zitplaats”, ledige pladser = “vrije zitplaatsen”. pladser is het meervoud van plads, “plaats” of in deze context “zitplaats”. De uitgang verandert de vorm van het zelfstandig naamwoord: en plads is enkelvoud en pladser meervoud. In combinatie met Der er vormt het de mededeling dat zulke zitplaatsen aanwezig zijn. længere fremme is een ruimtelijke uitdrukking met de betekenis “verderop” of “verder naar voren”. længere is de vergelijkende vorm van lang (“lang”); in deze uitdrukking geeft het een grotere afstand in de aangegeven richting aan, niet noodzakelijk een vergelijking met een expliciet genoemde plaats. fremme betekent hier “vooruitop/aan de voorkant”. Samen functioneren de woorden als één plaatsaanduiding. Bijvoorbeeld: Der er et toilet længere fremme. = “Verderop is een toilet.” De delen bouwen de zin als volgt op: Der er kondigt het bestaan of de aanwezigheid aan, ledige pladser benoemt wat er aanwezig is, en længere fremme geeft aan waar die zitplaatsen zich bevinden. De volledige betekenis is daarom: “Verderop zijn vrije zitplaatsen.”

3. Jeg vil gerne sidde efter al den gåtur.

   Ik wil zitten na al dat lopen.

   Jeg vil gerne

   ik wil graag

   sidde

   zitten

   efter

   na

   al den

   al dat

   gåtur

   wandeling

   Uitgebreide uitleg

   Jeg vil gerne is een vaste, veelgebruikte manier om een wens of bereidheid uit te drukken: ‘ik wil graag’. vil is de tegenwoordige vorm van ville (‘willen’). Na een modaal werkwoord zoals vil staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder apart infinitiefteken. gerne is hier het woord dat de wens als ‘graag’ kleurt; het is niet zelf het werkwoord ‘willen’. Voorbeeld: Jeg vil gerne læse. — ‘Ik wil graag lezen.’ sidde betekent hier ‘zitten’. Het is de infinitief die na vil staat. De vorm sidde kan ook na andere modale werkwoorden worden gebruikt, bijvoorbeeld kan sidde (‘kan zitten’). De verleden tijd is sad (‘zat’), dus die vorm moet niet met de infinitief worden verward. Voorbeeld: Hun kan sidde her. — ‘Zij kan hier zitten.’ efter betekent hier ‘na’ en geeft de tijdsrelatie aan: eerst komt de wandeling of het lopen, daarna wil de spreker zitten. Het kan in andere contexten ook ‘achter’ betekenen, maar hier is de tijdsbetekenis door de vaste vertaling duidelijk. Voorbeeld: Vi spiser efter arbejdet. — ‘We eten na het werk.’ al den staat hier vóór het zelfstandig naamwoord en draagt samen met gåtur de betekenis ‘al dat’. al drukt totaliteit uit. den is hier de bepaalde enkelvoudsvorm voor een common-gender-woord zoals gåtur; in deze combinatie draagt het bij aan de betekenis ‘dat/de genoemde’. Het is hier dus niet nodig om den als een afzonderlijke aanwijzende bepaler te analyseren. De combinatie drukt geen exact aantal uit. Voorbeeld: Jeg husker al den tid. — ‘Ik herinner me al die tijd.’ gåtur is het zelfstandig naamwoord voor een wandeling of een stuk lopen. In deze zin wordt het, in overeenstemming met de vaste vertaling, weergegeven als ‘lopen’. Het is een enkelvoudige vorm; de meervoudsvorm is gåture en de bepaalde enkelvoudsvorm is gåturen. Voorbeeld: Vi tog en gåtur. — ‘We maakten een wandeling.’ Samen betekent de zin: Jeg vil gerne (‘ik wil graag’) + sidde (‘zitten’) + efter (‘na’) + al den gåtur (‘al dat lopen’): ‘Ik wil zitten na al dat lopen.’ De zin gebruikt dus de wensconstructie vil gerne, gevolgd door de infinitief sidde, en plaatst die wens na de genoemde activiteit.

4. Disse sæder er behagelige.

   Deze zitplaatsen zijn comfortabel.

   Disse

   deze

   sæder

   zitplaatsen

   er

   zijn

   behagelige

   comfortabel

   Uitgebreide uitleg

   Disse betekent hier “deze” en wijst naar meerdere dingen die als nabij of aangewezen worden voorgesteld. Het is de meervoudsvorm; bij één ding staat bijvoorbeeld denne of dette, afhankelijk van het grammaticale geslacht van het zelfstandig naamwoord. Voorbeeld: Disse bøger er nye. — “Deze boeken zijn nieuw.” sæder betekent hier “zitplaatsen” of “stoelen”. Het is het meervoud van sæde (“zitplaats”). Het enkelvoud is et sæde, terwijl sæder het meervoud vormt zonder extra uitgang voor bepaaldheid in deze combinatie met disse. Voorbeeld: Der er mange sæder. — “Er zijn veel zitplaatsen.” er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Dezelfde vorm wordt gebruikt bij verschillende personen en bij enkelvoud en meervoud: jeg er, du er, de er. Hier verbindt er het onderwerp disse sæder met een eigenschap. behagelige betekent hier “comfortabel”. Het is de meervoudsvorm van het bijvoeglijk naamwoord behagelig. Bij een enkelvoudig gemeenschappelijk zelfstandig naamwoord staat behagelig, bij een onzijdig enkelvoud behageligt, en bij meervoud behagelige: en behagelig stol, et behageligt sæde, behagelige sæder. De vorm behagelige kan ook in andere constructies als bepaalde vorm voorkomen; hier wordt de vorm door het meervoudige sæder vereist. Voorbeeld: Stolene er behagelige. — “De stoelen zijn comfortabel.” Samen vormt Disse sæder het onderwerp: “deze zitplaatsen”. Er behagelige zegt dat ze comfortabel zijn. De volledige betekenis is dus: “Deze zitplaatsen zijn comfortabel.”

5. Der er også roligt på turen.

   Het is tijdens de rit ook rustig.

   Der er

   er is / er zijn

   også

   ook

   roligt

   rustig

   turen

   de rit; de tocht

   Uitgebreide uitleg

   Der er is een Deense existentiële constructie: der is hier een onpersoonlijk plaatsvullend woord en er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Samen kan de constructie “er is/er zijn” betekenen. In deze zin vormt zij met roligt de onpersoonlijke betekenis “het is rustig”. også betekent “ook” en voegt deze situatie toe aan iets anders dat al geldt. De volgorde in Der er også ... is een bruikbaar patroon voor “Er is/zijn ook ...” of, zoals hier, “Het is ook ...”. roligt komt van rolig (“rustig”). De vorm roligt is de onzijdige enkelvoudsvorm van het bijvoeglijk naamwoord en past hier bij de onpersoonlijke beschrijving van de situatie. Vergelijk rolig in en rolig tur (“een rustige rit”) en rolige in rolige ture (“rustige ritten”). turen is de bepaalde enkelvoudsvorm van het zelfstandig naamwoord tur: en tur betekent “een rit/tocht” en turen “de rit/de tocht”. Het woord betekent niet zelf “tijdens”; in på turen betekent de hele woordgroep hier “tijdens de rit”. Samen betekent Der er også roligt på turen: “Het is tijdens de rit ook rustig.” Het herbruikbare patroon Der er også + beschrijving + på ... voegt een beschrijving toe van een situatie tijdens of op een bepaalde activiteit.

6. Kan du se stationsskærmen derfra?

   Kun je vanaf daar het stationsdisplay zien?

   Kan du

   kun je …?

   se

   zien

   stationsskærmen

   het stationsdisplay

   derfra

   vanaf daar

   Uitgebreide uitleg

   Kan du betekent hier “kun je …?”. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en drukt mogelijkheid of vermogen uit. In een Deense vraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: Kan du ...? komt overeen met “Kun jij ...?”. Na kan blijft het volgende werkwoord in de infinitief staan. se betekent hier “zien”. Het is de infinitief van se; na het modale werkwoord kan gebruik je deze vorm zonder extra infinitiefmarkeerder. Vergelijk: Jeg kan se det. — “Ik kan het zien.” stationsskærmen betekent “het stationsdisplay”. Het is een samengesteld zelfstandig naamwoord: stations- verwijst naar een station en skærm betekent “scherm” of “display”. De vorm skærmen is de bepaalde enkelvoudsvorm van skærm; het achtervoegsel -en geeft hier “het/de ...” aan. In het Deens wordt de bepaaldheid vaak aan het zelfstandig naamwoord vastgemaakt, in plaats van met een afzonderlijk woord ervoor. derfra betekent “vanaf daar”. Het is een bijwoord dat de plaats van waaruit iets gebeurt aanduidt. der betekent “daar” en fra betekent “vanuit/vanaf”; samen vormen ze hier één compacte plaatsaanduiding. Samen vormen Kan du se stationsskærmen derfra? de vraag: “Kun je vanaf daar het stationsdisplay zien?” Kan du maakt er een vraag naar mogelijkheid van, se noemt wat gezien wordt, stationsskærmen is het bepaalde object en derfra geeft het vertrekpunt van het kijken aan.

7. Vi har tre stop endnu.

   We hebben nog drie haltes.

   Vi

   wij

   har

   hebben

   tre

   drie

   stop

   haltes

   endnu

   nog

   Uitgebreide uitleg

   Vi betekent hier “wij” en is de onderwerpvorm voor een groep waarin de spreker is inbegrepen. Voorbeeld: Vi venter. — “Wij wachten.” har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”). Hier gaat het niet om bezit, maar om wat er nog resteert: er zijn voor de groep nog drie haltes te gaan. Voorbeeld: Vi har to minutter. — “We hebben twee minuten.” tre betekent “drie”. Het telwoord staat vóór het zelfstandig naamwoord en verandert zelf niet. Voorbeeld: tre billetter — “drie kaartjes”. stop betekent hier “halte” of “stopplaats”. Het zelfstandig naamwoord heeft in het Deens dezelfde vorm in enkelvoud en meervoud: et stop — “een halte”, tre stop — “drie haltes”. Het getal geeft hier dus het meervoud aan; stop krijgt geen aparte meervoudsuitgang. endnu betekent hier “nog” in de betekenis “nog resterend” of “nog te gaan”. Het staat na tre stop en maakt duidelijk dat dit aantal overblijft. Voorbeeld: Vi har én time endnu. — “We hebben nog één uur.” Samen vormen Vi har + tre stop + endnu de betekenis: “Wij hebben nog drie haltes.” De zin zegt dat er op dit moment nog drie haltes over zijn.

8. Så kan vi hvile lidt, før vi stiger af.

   Dan kunnen we even rusten voordat we uitstappen.

   Så kan vi

   Dan kunnen we

   hvile

   rusten

   lidt

   even; een beetje

   før

   voordat

   stiger af

   uitstappen

   Uitgebreide uitleg

   Så kan vi betekent hier “dan kunnen we”. Så verwijst in deze context naar het volgende moment of de voorafgaande situatie: “dan”. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en drukt mogelijkheid of gelegenheid uit. Na kan staat het infinitief zonder een apart woord voor “te”: vi kan hvile = “we kunnen rusten”. Vi is het persoonlijke voornaamwoord voor “wij/we”. Voorbeeld: Så kan vi gå. = “Dan kunnen we gaan.” hvile betekent hier “rusten”. Dit is de infinitief na het modale werkwoord kan; de vorm verandert daardoor niet in een persoonsvorm. De persoonsvorm is kan, niet hvile. Voorbeeld: Jeg vil hvile. = “Ik wil rusten.” lidt betekent hier “even” of “een beetje” en verzacht de duur of omvang van het rusten. Het zegt op zichzelf geen precies tijdsinterval. Het kan ook bij een zelfstandig naamwoord staan, bijvoorbeeld lidt vand = “een beetje water”. før betekent “voordat”. Het leidt de bijzin før vi stiger af in. In die bijzin staat vi voor “we”, en stiger af is de vervoegde vorm van de uitdrukking stige af, “uitstappen” of letterlijk “afstappen”. Stiger is de tegenwoordige tijd van stige; af hoort bij deze werkwoordelijke uitdrukking. Voorbeeld: Vi stiger af ved næste stop. = “We stappen uit bij de volgende halte.” De hoofdzin Så kan vi hvile lidt geeft eerst aan dat we dan even kunnen rusten. De bijzin før vi stiger af bepaalt wanneer: dat rusten gebeurt voordat we uitstappen. Samen betekent de zin: “Dan kunnen we even rusten voordat we uitstappen.” In deze context past stiger af bij het uitstappen tijdens de reis.