Een portemonnee en sleutels vinden | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg kan ikke finde min pung.

   Ik kan mijn portemonnee niet vinden.

   Jeg kan

   ik kan

   ikke

   niet

   finde

   vinden

   min

   mijn

   pung

   portemonnee

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan betekent hier “ik kan”. Jeg is de eerste persoon enkelvoud (“ik”); kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en blijft in het Deens hetzelfde bij verschillende personen. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief: Jeg kan svømme betekent “Ik kan zwemmen”. ikke is de gewone Deense ontkenning “niet”. In deze zin staat het vóór het zelfstandige werkwoord finde, waardoor het kunnen vinden wordt ontkend. finde betekent hier “vinden”. Het is de infinitief van finde en volgt op kan; samen vormen kan finde de betekenis “kan vinden”. Zonder het modale werkwoord kan dezelfde infinitief bijvoorbeeld voorkomen in at finde — “vinden”. min betekent hier “mijn”. Dit is de bezittelijke vorm bij één zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht, zoals pung. Bij een onzijdig enkelvoud staat mit, en bij meervoud mine, bijvoorbeeld mine bøger — “mijn boeken”. pung betekent “portemonnee”. Het is een zelfstandig naamwoord; het bepaalde enkelvoud is pungen (“de portemonnee”) en het meervoud is punge (“portemonnees”). Samen vormen Jeg kan ikke finde min pung de zin “Ik kan mijn portemonnee niet vinden”: de spreker zegt dat hij of zij er niet in slaagt de eigen portemonnee te vinden. De volgorde is onderwerp + modaal werkwoord + ontkenning + infinitief + bezittelijke bepaling + zelfstandig naamwoord.

2. Har du kigget i din rygsæk?

   Heb je in je rugzak gekeken?

   Har du

   heb je

   kigget

   gekeken

   i

   in

   din

   je

   rygsæk

   rugzak

   Uitgebreide uitleg

   Har du staat hier aan het begin van een ja-neevraag. har is de tegenwoordige vorm van have; die vorm blijft in het Deens gelijk bij verschillende personen en aantallen. du betekent ‘jij/je’. Samen met het volgende voltooid deelwoord vormt har hier de voltooide tijd. In een gewone mededelende zin staat het onderwerp vóór har, maar in deze vraag staat de persoonsvorm ervoor: Du har kigget ...? wordt Har du kigget ...?. kigget is het voltooid deelwoord van kigge, ‘kijken’. In de vaste uiting betekent har kigget dat het kijken al heeft plaatsgevonden of tot nu toe heeft plaatsgevonden. Voorbeeld: Jeg har kigget i skuffen. — ‘Ik heb in de lade gekeken.’ i is een voorzetsel met de betekenis ‘in’. Hier geeft het de ruimte aan waarin gekeken is. Voorbeeld: Bogen ligger i tasken. — ‘Het boek ligt in de tas.’ din betekent ‘je/jouw’ en markeert de aangesprokene als bezitter. De vorm hangt samen met het getal en het grammaticale geslacht van het bezeten zelfstandig naamwoord: din bij een enkelvoudig en-woord, dit bij een enkelvoudig et-woord en dine bij meervoud. In deze zin staat din bij rygsæk, een enkelvoudig en-woord. rygsæk betekent ‘rugzak’. Het is een zelfstandig naamwoord; de bepaalde vorm is rygsækken, ‘de rugzak’. Voorbeeld: Min rygsæk er tung. — ‘Mijn rugzak is zwaar.’ Samen vormen i din rygsæk de plaatsbepaling ‘in je rugzak’. De vraag Har du kigget i din rygsæk? betekent daardoor: ‘Heb je in je rugzak gekeken?’ De voltooide tijd vraagt of die handeling al is uitgevoerd; de vraag zegt niet wat er eventueel gevonden is.

3. Jeg har allerede tjekket den forreste lomme.

   Ik heb het voorvak al gecontroleerd.

   Jeg har

   ik heb

   allerede

   al

   tjekket

   gecontroleerd

   den

   het

   forreste

   voorste

   lomme

   vak

   Uitgebreide uitleg

   Jeg har vormt hier samen met het volgende voltooid deelwoord de Deense perfectumconstructie: jeg is “ik” en har is de tegenwoordige vorm van have (“hebben”). Het is dus niet op zichzelf de volledige betekenis “ik heb gecontroleerd”; het hoofdwerkwoord volgt daarna. allerede betekent “al” of “reeds” en staat hier vóór het voltooid deelwoord. Voorbeeld: Jeg har allerede spist. — “Ik heb al gegeten.” tjekket is het voltooid deelwoord van tjekke (“controleren; nakijken”). De vorm is gelijk voor de verschillende personen: jeg har tjekket, du har tjekket enzovoort. Na har geeft dit aan dat de controle heeft plaatsgevonden; de constructie kan ook een huidige relevantie van die eerdere handeling uitdrukken. den is hier geen zelfstandig voornaamwoord, maar een bepaald lidwoord/bepaler vóór een zelfstandig naamwoord met gemeenschappelijk geslacht: den forreste lomme. In deze vaste zin hoort de groep volgens de vertaling bij “het voorvak”; den draagt hier niet zelfstandig de betekenis “vak”. forreste betekent hier “voorste” of “meest vooraan gelegen”. Het is de attributieve bepaalde vorm bij forrest (“het meest vooraan”) en staat vóór het zelfstandig naamwoord in den forreste lomme. Deze vorm onderscheidt in deze positie geen geslacht of meervoud. Voorbeeld: den forreste række — “de voorste rij”. lomme betekent “vak” of “zakje”, afhankelijk van de context. Hier betekent het volgens de vertaling “vak”. Het is een zelfstandig naamwoord; een bepaalde vorm zonder voorafgaand bijvoeglijk naamwoord is lommen (“het vak/de zak”). Samen vormen den forreste lomme en tjekket de inhoud van de handeling: de spreker heeft het voorste vak gecontroleerd. De volledige zin Jeg har allerede tjekket den forreste lomme. betekent daarom: “Ik heb het voorvak al gecontroleerd.”

4. Prøv den lille lomme ved lynlåsen.

   Probeer het kleine vakje bij de rits.

   Prøv

   probeer

   den

   de/het (bepaald lidwoord)

   lille

   kleine

   lomme

   zakje; vakje

   ved

   bij

   lynlåsen

   de rits

   Uitgebreide uitleg

   Prøv is de gebiedende wijs van prøve (“proberen”). De vorm spreekt de aangesprokene rechtstreeks aan; het onderwerp “jij” staat er niet apart bij. Bijvoorbeeld: Prøv igen. — “Probeer het opnieuw.” den staat hier vóór een enkelvoudig gemeenschappelijk zelfstandig naamwoord in een bepaalde woordgroep. Samen met lille lomme vormt het den lille lomme: “het kleine vakje”. In het Deens kan den ook als zelfstandig voornaamwoord (“die/dat”) worden gebruikt, maar hier bepaalt het het daaropvolgende zelfstandig naamwoord. lille betekent hier “klein(e)” en is de vorm bij een enkelvoudig zelfstandig naamwoord. Het is de basisvorm van het bijvoeglijk naamwoord; in een vergelijking krijg je bijvoorbeeld mindre (“kleiner”) en mindst (“kleinst”). De bepaalde woordgroep den lille lomme gebruikt dus den plus lille vóór het zelfstandig naamwoord. lomme betekent “vakje” of “zakje”; in deze zin gaat het volgens de vaste vertaling om een klein vakje. Het is een gemeenschappelijk-geslachtelijk zelfstandig naamwoord: en lomme is “een vakje” en de bepaalde vorm is lommen (“het vakje”). Voorbeeld: Jeg har en lomme. — “Ik heb een vakje.” ved betekent hier “bij”, in de betekenis van een plaats naast of aan iets. Het leidt de bepaling ved lynlåsen in: “bij de rits”. Voorbeeld: Tasken ligger ved døren. — “De tas ligt bij de deur.” lynlåsen betekent “de rits”. De basisvorm is lynlås (“rits”); lynlåsen bestaat uit die vorm met het bepaalde achtervoegsel -en. Het is dus niet ved dat bepaaldheid uitdrukt: de bepaaldheid zit in lynlåsen zelf. Samen vormen den lille lomme en ved lynlåsen de bedoelde naamwoordgroep: “het kleine vakje bij de rits”. Prøv geeft de opdracht om dat vakje te proberen of te gebruiken. De volledige betekenis is daarom: “Probeer het kleine vakje bij de rits.”

5. Jeg fandt den der.

   Ik heb hem daar gevonden.

   Jeg

   ik

   fandt

   vond

   den

   hem

   der

   daar

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik” en is de vorm voor de eerste persoon enkelvoud. Het voornaamwoord blijft jeg; de werkwoordsvorm verandert wanneer de tijd verandert. fandt betekent hier “vond”. Het is de verleden tijd van finde (“vinden”): finde → fandt. Voorbeeld: Jeg fandt nøglen. — “Ik vond de sleutel.” den betekent hier “hem”, zoals de vaste vertaling aangeeft. In deze zin is het een persoonlijk voornaamwoord als lijdend voorwerp. De Deense vorm den wordt gebruikt voor een enkelvoudig referent van het gemeenschappelijk geslacht; det is de overeenkomstige vorm voor onzijdig geslacht. In een andere constructie kan den ook vóór een zelfstandig naamwoord staan, zoals in den lille lomme — “het kleine vakje”; daar heeft het een andere functie dan het zelfstandige voornaamwoord in deze zin. der betekent hier “daar”. Het is een plaatsbijwoord. Het contrast her (“hier”) tegenover der (“daar”) is direct bruikbaar: Jeg fandt den her. — “Ik heb hem hier gevonden.” Samen vormen Jeg fandt den de betekenis “ik vond hem”, en der voegt de plaats “daar” toe. De volledige zin betekent: “Ik heb hem daar gevonden.” Het Deense fandt is een verleden tijd, terwijl de Nederlandse vertaling de voltooid tegenwoordige tijd heb gevonden gebruikt; in deze vaste vertaling blijft de bedoelde gebeurtenis dezelfde.

6. Luk lynlåsen, før du går.

   Doe de rits dicht voordat je gaat.

   Luk

   doe dicht; sluit

   lynlåsen

   de rits

   før

   voordat

   går

   gaat

   Uitgebreide uitleg

   Luk is de gebiedende wijs van lukke (“sluiten”). De Deense gebiedende wijs heeft hier geen uitgesproken onderwerp nodig en de vorm zelf geeft niet aan of de aangesprokene één persoon of meerdere personen is. Voorbeeld: Luk døren. — “Doe de deur dicht.” lynlåsen betekent hier “de rits”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van lynlås: en lynlås = “een rits”, lynlåsen = “de rits”. De uitgang -en markeert hier bepaaldheid; hij drukt niet op zichzelf een aantal uit. før leidt een tijdsbepaling in en betekent “voordat”. Het verbindt de hoofdhandeling met een gebeurtenis die daarna plaatsvindt. Patroon: før + zin, bijvoorbeeld før du spiser — “voordat je eet”. går is de tegenwoordige tijd van gå (“gaan/lopen”). Deze vorm blijft in de tegenwoordige tijd hetzelfde bij verschillende personen, bijvoorbeeld jeg går — “ik ga” en du går — “je gaat”. Hier is du het onderwerp van de bijzin, en betekent går in deze context “gaat”. Samen vormen Luk lynlåsen en før du går de betekenis: “Doe de rits dicht voordat je gaat.” De gebiedende wijs geeft de gevraagde handeling aan; før du går bepaalt dat die handeling vóór het vertrek van de aangesprokene moet gebeuren.

7. Jeg skal stadig bruge mine nøgler.

   Ik heb mijn sleutels nog nodig.

   Jeg skal

   ik moet / ik zal

   stadig

   nog, nog steeds

   bruge

   gebruiken

   mine

   mijn

   nøgler

   sleutels

   Uitgebreide uitleg

   Jeg skal bevat jeg (“ik”) en skal, de tegenwoordige vorm van skulle. Skal kan op zichzelf een verplichting of verwachting uitdrukken, bijvoorbeeld in Jeg skal gå nu. — “Ik moet nu gaan.” In deze zin vormt het met het daaropvolgende bruge de veelgebruikte combinatie skal bruge: “nodig hebben” of, afhankelijk van de context, “zullen gebruiken”. Hier past door de vaste vertaling de betekenis “nodig hebben”. stadig betekent hier “nog” of “nog steeds”. Het geeft aan dat de behoefte blijft gelden. Een herbruikbaar voorbeeld is Jeg er stadig træt. — “Ik ben nog steeds moe.” bruge is de infinitief (“gebruiken”) en staat na het modale werkwoord skal. In de combinatie skal bruge krijgt het hier de betekenis “nodig hebben”. Het is dus niet een vervoegde vorm die speciaal bij jeg hoort; skal draagt de persoons- en tijdsinformatie, terwijl bruge de infinitief blijft. Voorbeeld: Vi skal bruge en stol. — “Wij hebben een stoel nodig.” mine is het bezittelijke woord “mijn” voor een meervoudig zelfstandig naamwoord. De vorm van dit woord onderscheidt enkelvoud en meervoud: min staat bij een enkelvoudig common-genderwoord, mit bij een enkelvoudig neuterwoord en mine bij het meervoud. Voorbeeld: mine bøger — “mijn boeken”. nøgler is het meervoud van nøgle, “sleutel”. In mine nøgler betekent het “mijn sleutels”; het meervoud zit in nøgler, niet in mine alleen. Voorbeeld: Jeg finder mine nøgler. — “Ik vind mijn sleutels.” Samen vormen Jeg skal bruge en mine nøgler de kern “ik heb mijn sleutels nodig”. Stadig voegt daaraan “nog” toe. De volledige betekenis is daarom: “Ik heb mijn sleutels nog nodig.”

8. De er i sidelommen.

   Ze zitten in het zijvak.

   De

   ze

   er

   zijn / zich bevinden

   i

   in

   sidelommen

   het zijvak

   Uitgebreide uitleg

   De is hier het Deense persoonlijke voornaamwoord van de derde persoon meervoud als onderwerp. In deze zin verwijst het, volgens de vaste vertaling, naar "ze"; het zegt niet op zichzelf hoeveel of welke personen of voorwerpen dat zijn. Een bruikbaar contrast is jeg = "ik" tegenover de = "ze". er betekent hier dat de genoemde zaken zich ergens bevinden: "zijn / bevinden zich". Het is dus niet het Nederlandse onpersoonlijke "er". In een plaatsaanduiding staat in het Deens vaak de combinatie er + plaatsbepaling. Voorbeeld: Bøgerne er på bordet. — "De boeken liggen op tafel." i is het voorzetsel voor "in" en leidt hier de plaats aan. Het geeft aan dat de zaken zich binnen de genoemde ruimte bevinden. Voorbeeld: Nøglerne er i tasken. — "De sleutels zitten in de tas." sidelommen betekent "het zijvak". Het is een bepaald enkelvoud: lomme betekent "zak/vak" en sidelommen is de vorm met de bepaalde uitgang -en; side- specificeert welk soort vak het is. De vorm betekent dus niet zomaar "een zijvak". Voorbeeld: Telefonen er i sidelommen. — "De telefoon zit in het zijvak." Samen vormen De er i sidelommen de plaatsmededeling "Ze zitten in het zijvak": De noemt het onderwerp, er geeft de locatie aan, i introduceert de binnenruimte en sidelommen benoemt die bepaalde ruimte. De formulering beschrijft waar de genoemde zaken zich bevinden.