Even frisse lucht halen | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg føler mig træt ved mit skrivebord.

   Ik voel me moe aan mijn bureau.

   Jeg

   ik

   føler

   voel

   mig

   me

   træt

   moe

   ved

   aan / bij

   mit

   mijn

   skrivebord

   bureau

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier ‘ik’: het is de eerste persoon enkelvoud als onderwerp. In het Deens blijft deze vorm gelijk, ongeacht het geslacht van de spreker. Voor een andere persoon gebruik je bijvoorbeeld du (‘jij/je’) of hun (‘zij’, vrouwelijk). føler komt van føle (‘voelen’) en is de tegenwoordige tijd: ‘voel’. De vorm op -er is hier de persoonsvorm bij jeg; het Deens gebruikt in de tegenwoordige tijd meestal dezelfde werkwoordsvorm bij verschillende personen. In føler mig beschrijft mig degene die de gewaarwording ondergaat: samen betekent dit ‘me voelen’ of natuurlijker ‘me voelen als/toestand’. Voorbeeld: Jeg føler mig glad. — ‘Ik voel me blij.’ mig is de vorm van het persoonlijke voornaamwoord voor ‘mij/me’ in deze positie. Het verwijst hier naar dezelfde persoon als Jeg, maar het onderwerp en dit voornaamwoord hebben verschillende grammaticale rollen: Jeg doet dienst als onderwerp en mig als object van de uitdrukking føler mig. træt is een bijvoeglijk naamwoord en betekent hier ‘moe’. Het beschrijft de toestand van de spreker. De vorm træt wordt gebruikt bij een enkelvoudig en-woord of neutrumwoord; in het meervoud is de vorm trætte. Voorbeeld: De er trætte. — ‘Ze zijn moe.’ ved is hier een voorzetsel met de betekenis ‘bij’ of ‘aan’, voor de plaats waar iemand zich bevindt. In combinatie met een plaats kan ved een positie in de buurt van of bij iets aangeven. Voorbeeld: Hun sidder ved bordet. — ‘Zij zit aan de tafel.’ mit betekent ‘mijn’ en is de vorm van het bezittelijk voornaamwoord bij een enkelvoudig neutrumwoord. Het woord dat wordt bezeten is hier skrivebord, en dat is een et-woord: et skrivebord, dus mit skrivebord. Bij een en-woord gebruik je min, en bij het meervoud mine, bijvoorbeeld min stol (‘mijn stoel’) en mine stole (‘mijn stoelen’). Mit drukt bezit of verbondenheid uit; het stelt op zichzelf geen aantal vast. skrivebord betekent ‘bureau’ of ‘schrijftafel’. Het is een zelfstandig naamwoord: et skrivebord is ‘een bureau’. Het woord staat hier na mit, waardoor de combinatie mit skrivebord ‘mijn bureau’ betekent. De bepaalde vorm is skrivebordet (‘het bureau’). De zin wordt opgebouwd als Jeg føler mig (‘ik voel me’) + træt (‘moe’) + ved mit skrivebord (‘aan/bij mijn bureau’). Samen betekent hij: ‘Ik voel me moe aan mijn bureau.’ De zin zegt dat de spreker moe is en zich op de genoemde plek bevindt; de tegenwoordige tijd presenteert dit als de huidige toestand.

2. Lad os åbne vinduet et øjeblik.

   Laten we het raam even openzetten.

   Lad os

   laten we

   åbne

   openen

   vinduet

   het raam

   øjeblik

   moment

   Uitgebreide uitleg

   Lad os betekent hier “laten we” en vormt een voorstel of aansporing voor de spreker samen met anderen. Lad is de gebiedende wijs van lade (“laten”); met os (“ons”) krijgt de combinatie de betekenis “laten we …”. De vorm os is de objectsvorm van vi (“wij/ons”), maar in deze vaste constructie verwijst zij naar de groep die de handeling zal uitvoeren. åbne betekent hier “openzetten” of “openen”. Het is de infinitief van åbne, na Lad os: Lad os + infinitief = “laten we + werkwoord”. De infinitief verandert hier niet volgens persoon of aantal. Voorbeeld: Lad os gå. — “Laten we gaan.” vinduet betekent “het raam”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van vindue (“raam”): et vindue = “een raam”, vinduet = “het raam”. De uitgang -et markeert hier bepaaldheid en enkelvoud; zij hoort bij het zelfstandig naamwoord vindue, niet bij åbne. øjeblik betekent “moment”. In de uitdrukking et øjeblik staat het onbepaalde enkelvoud: letterlijk “een moment”, maar in deze zin betekent de hele tijdsbepaling natuurlijk “even”. Het lidwoord et staat buiten het geselecteerde citaat. Et øjeblik kan ook zelfstandig “een moment” betekenen; hier geeft het aan hoe kort de handeling duurt. Samen vormen de delen Lad os åbne vinduet en et øjeblik de zin: “Laten we het raam even openzetten.” De spreker stelt dus voor dat de groep het raam opent en dat slechts kort doet. De voorafgaande context noemt vermoeidheid aan het bureau en de volgende zin noemt behoefte aan frisse lucht; die context past bij dit voorstel, maar verandert de grammaticale opbouw van de zin niet.

3. Jeg har brug for frisk luft.

   Ik heb frisse lucht nodig.

   Jeg

   ik

   har brug for

   nodig hebben

   frisk

   frisse

   luft

   lucht

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: de eerste persoon enkelvoud. De vorm verandert niet naar geslacht; voor “wij” gebruik je bijvoorbeeld vi. har brug for is een vaste Deense constructie voor “nodig hebben”. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”); in het Deens blijft har hetzelfde bij verschillende personen. Het patroon is Jeg har brug for ... — “Ik heb ... nodig”. Voorbeeld: Jeg har brug for hjælp. — “Ik heb hulp nodig.” frisk betekent hier “vers” of “fris”. Het is een bijvoeglijk naamwoord. Bij een enkelvoudig gemeenslachtig woord blijft deze vorm frisk; bij een onzijdig woord staat friskt, en in het meervoud friske. Voorbeeld: frisk mad — “vers eten”. luft betekent “lucht”. Het is een zelfstandig naamwoord; de bepaalde vorm is luften (“de lucht”). In deze zin wordt luft zonder bepaald lidwoord gebruikt, passend bij lucht als niet-afgebakende stof of hoeveelheid. Voorbeeld: Luften er kold. — “De lucht is koud.” Samen vormen Jeg har brug for en frisk luft de betekenis “Ik heb frisse lucht nodig.” De bijvoeglijke vorm frisk staat vóór het zelfstandig naamwoord luft en stemt daarmee overeen. De voorafgaande zin over het openen van het raam en de volgende zin over de lucht buiten passen bij deze betekenis, maar veranderen de letterlijke inhoud van deze zin niet.

4. Luften udenfor føles kølig.

   De lucht buiten voelt koel aan.

   Luften

   de lucht

   udenfor

   buiten

   føles

   voelt aan

   kølig

   koel

   Uitgebreide uitleg

   Luften is de bepaalde enkelvoudsvorm van luft (“lucht”): luft → luften. De uitgang -en markeert hier de bepaalde vorm; het gaat dus om de lucht als een geïdentificeerd geheel, niet om een onbepaalde hoeveelheid. udenfor betekent hier “buiten” en geeft de plaats aan. Het staat na Luften en bepaalt welke lucht bedoeld wordt: de lucht buiten. Het kan ook in andere zinnen als plaatsaanduiding zelfstandig gebruikt worden, bijvoorbeeld: Børnene leger udenfor. — “De kinderen spelen buiten.” føles is de tegenwoordige tijd van føle in de betekenis “aanvoelen” of “voelen”. In deze constructie beschrijft het werkwoord hoe iets voor iemand aanvoelt: X føles + bijvoeglijk naamwoord. Voorbeeld: Stolen føles hård. — “De stoel voelt hard aan.” kølig betekent hier “koel” en beschrijft de ervaren temperatuur van de lucht. De vorm staat als naamwoordelijk deel bij føles. Relevante vormen zijn kølig (enkelvoud, gemeenschappelijk geslacht), køligt (onzijdig enkelvoud) en kølige (meervoud of bepaalde vorm); de vorm wordt dus aangepast aan het woord dat hij beschrijft. De vergrotende trap is køligere (“koeler”). Samen vormen de delen: Luften udenfor — “de lucht buiten” — plus føles kølig — “voelt koel aan”. De volledige betekenis is: “De lucht buiten voelt koel aan.” De zin beschrijft een waargenomen eigenschap; hij zegt niet noodzakelijk dat een gemeten temperatuur laag is.

5. Kan vi hvile ved vinduet?

   Kunnen we bij het raam rusten?

   Kan vi

   kunnen we

   hvile

   rusten

   vinduet

   het raam

   Uitgebreide uitleg

   Kan vi betekent hier “kunnen we”. kan is de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”). In het Deens verandert deze vorm niet mee met de persoon: ook bij jeg, du en vi staat kan. In een ja-neevraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: Kan vi ...? Een vergelijkbaar patroon is Kan du vente? — “Kun je wachten?” hvile betekent hier “rusten”. Dit is de infinitief, die na kan staat: kan + infinitief. Het modale werkwoord geeft hier aan dat rusten mogelijk is of wordt voorgesteld. Voorbeeld: Vi kan hvile. — “We kunnen rusten.” ved betekent hier “bij” en geeft de plaats aan. In ved vinduet vormt het samen met het zelfstandig naamwoord een plaatsbepaling. vinduet betekent “het raam”. De basisvorm is vindue; de uitgang -et maakt hier de bepaalde enkelvoudsvorm: vinduet = “het raam”. vindue is een onzijdig zelfstandig naamwoord; die grammaticale eigenschap verklaart deze bepaalde vorm. Voorbeeld: et vindue — “een raam”; vinduet — “het raam”. Samen betekent Kan vi hvile ved vinduet?: “Kunnen we bij het raam rusten?”

6. Vi kan holde en kort pause her.

   We kunnen hier even pauze nemen.

   Vi kan

   wij kunnen

   holde

   houden

   kort

   kort

   pause

   pauze

   her

   hier

   Uitgebreide uitleg

   Vi kan betekent hier “wij kunnen”. vi is de persoonlijke vorm voor “wij”. kan is de tegenwoordige vorm van kunne en drukt hier mogelijkheid uit; na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief. Voorbeeld: Vi kan hvile. — “Wij kunnen rusten.” holde betekent hier “houden” en vormt samen met en pause de gebruikelijke uitdrukking holde en pause, met de betekenis “een pauze nemen”. De basisvorm is holde; na kan blijft die infinitief onveranderd. Buiten deze uitdrukking kan holde bijvoorbeeld “houden” of “vasthouden” betekenen. Voorbeeld: Vi holder en pause. — “Wij nemen een pauze.” kort beschrijft hier de duur van de pauze: “kort” of, natuurlijk vertaald, “even”. De basisvorm is kort. Omdat pause een enkelvoudig woord van het gemeenschappelijke geslacht is (en pause), staat hier de vorm kort; bij een onzijdig enkelvoud blijft de vorm ook kort, terwijl het meervoud korte heeft. Voorbeeld: en kort tur — “een korte wandeling”. pause is het zelfstandig naamwoord “pauze”. Het is een woord van het gemeenschappelijke geslacht: en pause; de bepaalde vorm is pausen en het meervoud is pauser. In de vaste verbinding holde en pause krijgt het de onbepaalde vorm en pause. Het lidwoord en geeft hier niet op zichzelf een getelde hoeveelheid aan. her is het bijwoord “hier”. Het verwijst naar de plaats die als de huidige of aangewezen plaats geldt. Voorbeeld: Vi venter her. — “Wij wachten hier.” Samen vormen de delen Vi kan holde en kort pause her: vi kan geeft aan dat de mogelijkheid bij “wij” ligt, holde en pause betekent “een pauze nemen”, kort beperkt de duur daarvan en her geeft de plaats aan. De volledige betekenis is dus: “Wij kunnen hier even pauze nemen.”

7. Jeg føler mig mindre træt nu.

   Ik voel me nu minder moe.

   Jeg

   ik

   føler mig

   voel me

   mindre

   minder

   træt

   moe

   nu

   nu

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: het is de eerste persoon enkelvoud en verwijst naar de spreker. In het Deens staat het onderwerp meestal expliciet bij een persoonsvorm. Vergelijk jeg met du (“jij”) in een zin als Du er træt — “Jij bent moe.” føler mig bestaat uit de tegenwoordige tijd føler van føle (“voelen”) en het voornaamwoord mig (“mij/me”). Samen betekent het hier “voel me”. Føler krijgt bij jeg geen aparte persoonsuitgang: jeg føler, maar ook du føler. Het reflexieve voornaamwoord hangt af van de persoon: jeg føler mig (“ik voel me”), terwijl hun føler sig (“zij voelt zich”) gebruikt wordt. Voorbeeld: Jeg føler mig godt tilpas — “Ik voel me prettig.” mindre betekent hier “minder” en geeft een vergelijking aan: de spreker is in mindere mate moe dan eerder of dan op een ander vergelijkingspunt. Het is de vergelijkende vorm van lidt (“een beetje/weinig”): lidt – mindre – mindst (“een beetje/weinig – minder – het minst”). In mindre træt hoort mindre bij de mate van træt, niet bij een zelfstandig naamwoord. træt betekent “moe”. Het is hier een bijvoeglijk naamwoord na føle sig en beschrijft de toestand van de spreker. De vorm træt staat bij een enkelvoudige toestand zoals in deze zin; bij meervoud of bepaalde vormen kan het bijvoeglijk naamwoord bijvoorbeeld trætte zijn. Voorbeeld: Jeg er træt — “Ik ben moe.” nu betekent “nu” en plaatst de beschreven toestand in het huidige moment. De betekenis van de zin verandert daardoor van een algemene uitspraak over moeheid naar een uitspraak over hoe de spreker zich op dit moment voelt. Samen vormen de delen Jeg føler mig (“ik voel me”), mindre træt (“minder moe”) en nu (“nu”) de betekenis: “Ik voel me nu minder moe.” De zin zegt dus dat de spreker op dit moment minder moe is, zonder een precieze hoeveelheid of oorzaak te geven.

8. Lad os snart gå tilbage til arbejdet.

   Laten we zo weer aan het werk gaan.

   Lad os

   laten we

   snart

   binnenkort

   gå

   gaan

   tilbage

   terug

   arbejdet

   het werk

   Uitgebreide uitleg

   Lad os is de vaste Deense aansporing “laten we”. Lad is hier de gebiedende wijs van lade; samen met os vormt het een voorstel of aansporing. Daarna staat het volgende werkwoord in de infinitief: Lad os vente betekent bijvoorbeeld “laten we wachten”. snart betekent hier “binnenkort” of “straks”. Het zegt dat de voorgestelde handeling in de nabije toekomst plaatsvindt. Het is iets anders dan nu (“nu”): Lad os gå nu betekent “laten we nu gaan”. gå betekent “gaan” en is hier de infinitief na Lad os. De tegenwoordige tijd is går; bijvoorbeeld Vi går hjem betekent “Wij gaan naar huis”. tilbage betekent “terug”. In deze zin geeft het aan dat de beweging teruggaat naar een eerder betrokken plaats of activiteit. Samen met gå ontstaat gå tilbage, “teruggaan”. arbejdet betekent hier “het werk”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van arbejde (“werk”): arbejde is onbepaald, arbejdet bepaald. Het zelfstandig naamwoord draagt dus de bepaaldheid; arbejdet is niet een aparte werkwoordsvorm. In til arbejdet betekent til “naar” en verwijst de hele woordgroep naar het werk als bestemming of activiteit. Samen vormen de delen Lad os + snart + gå tilbage + til arbejdet: “Laten we binnenkort teruggaan naar het werk” — natuurlijk weergegeven als “Laten we zo weer aan het werk gaan.” De zin is een voorstel om binnenkort opnieuw met het werk verder te gaan.