Even rust voor de ogen | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Mine øjne er trætte.

   Mijn ogen zijn moe.

   Mine

   mijn (meervoud)

   øjne

   ogen

   trætte

   moe

   Uitgebreide uitleg

   Mine betekent hier “mijn” bij een zelfstandig naamwoord in het meervoud. Het Deense bezittelijke woord past zich aan het bezit aan: min bij een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijke geslacht, mit bij een enkelvoudig onzijdig zelfstandig naamwoord en mine bij het meervoud. Voorbeeld: Mine hænder er kolde. — “Mijn handen zijn koud.” øjne betekent “ogen”. Het is het meervoud van øje (“oog”): ét øje — “één oog”, to øjne — “twee ogen”. De vorm verandert dus van øje naar øjne; leer deze twee vormen als bij elkaar horende enkelvouds- en meervoudsvormen. trætte betekent hier “moe”. De basisvorm is træt. Bij het meervoudige onderwerp øjne staat het bijvoeglijk naamwoord in de meervoudsvorm trætte. Vergelijk: Jeg er træt. — “Ik ben moe.” en Mine øjne er trætte. — “Mijn ogen zijn moe.” Samen vormen de delen: Mine øjne (“mijn ogen”) + er (“zijn”) + trætte (“moe”). De hele zin betekent dus: “Mijn ogen zijn moe.”

2. Tag en kort pause fra skærmen.

   Neem een korte pauze van het scherm.

   Tag

   neem

   kort

   kort

   pause

   pauze

   fra

   van

   skærmen

   het scherm

   Uitgebreide uitleg

   Tag is hier de gebiedende wijs van tage (“nemen”). De vorm geeft een aansporing of verzoek aan de aangesprokene; het onderwerp “jij” staat er niet apart bij. Bijvoorbeeld: Tag en bog. — “Neem een boek.” kort betekent hier “kort” en beschrijft pause. Het is de vorm voor een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht: en kort pause. Bij een onzijdig enkelvoud staat eveneens kort, en bij meervoud staat korte. pause betekent “pauze”. Het is een zelfstandig naamwoord; met het onbepaalde lidwoord en vormt het en pause. En markeert hier een onbepaalde pauze, maar stelt op zichzelf geen specifiek aantal vast. fra betekent “van” in de betekenis van een vertrekpunt of bron. In deze zin geeft het aan waarvan iemand pauze neemt: van het scherm. skærmen betekent “het scherm”. Dit is de bepaalde enkelvoudsvorm van skærm: en skærm is de onbepaalde vorm en skærmen de bepaalde vorm. De uitgang -en hoort bij deze bepaalde vorm; hij is geen afzonderlijk woord. Samen vormen de delen: Tag + en kort pause + fra skærmen — “Neem een korte pauze van het scherm.” De zin is een aansporing om tijdelijk niet naar het scherm te kijken.

3. Hvor længe skal jeg kigge væk?

   Hoe lang moet ik wegkijken?

   Hvor længe

   hoe lang

   skal jeg

   moet ik

   kigge væk

   wegkijken

   Uitgebreide uitleg

   Hvor længe vraagt naar de duur van een handeling: “hoe lang?”. Hvor betekent hier “hoe” in een vraag naar een maat of duur, en længe betekent “lang” in de tijd. Vergelijk Hvor længe bliver du? — “Hoe lang blijf je?” Dit is een andere vraag dan Hvor lang er den?, waarin lang de lengte van een zaak beschrijft. skal jeg bevat het modale werkwoord skal en het onderwerp jeg (“ik”). In deze vraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: skal jeg ...? De combinatie vraagt hier, overeenkomstig de vaste vertaling, hoe lang de spreker moet wegkijken. Skal kan in andere zinnen ook een geplande handeling uitdrukken, maar hier gaat het om de vereiste handeling. Na skal staat het volgende werkwoord in de infinitief. kigge væk betekent “wegkijken”. Kigge is de infinitief van kigge (“kijken” of “een blik werpen”); væk voegt de richting of toestand “weg” toe. Samen vormt dit de concrete handeling “de blik van iets af wenden”. In de gebiedende zin Kig væk i et minut. — “Kijk een minuut weg.” — staat Kig als bevelsvorm, terwijl kigge hier na skal de infinitief is. De volledige vraag is opgebouwd als Hvor længe + skal jeg + kigge væk?: “Hoe lang moet ik wegkijken?” De zin vraagt dus naar de duur van het wegkijken; hij geeft zelf geen duur aan.

4. Kig væk i et minut.

   Kijk een minuut weg.

   Kig væk

   kijk weg

   minut

   minuut

   Uitgebreide uitleg

   Kig væk betekent hier: kijk weg. Kig is de gebiedende wijs van kigge (kijken). De gebiedende wijs gebruikt de stam zonder de infinitiefuitgang -e: kigge → kig. Voor een andere persoon of tijd gebruik je bijvoorbeeld jeg kigger (ik kijk) en jeg kiggede (ik keek). Væk betekent weg en geeft hier de richting van het kijken aan. Samen vormt kig væk een herbruikbare opdracht: wegkijken. minut betekent minuut. Het meervoud is minutter. In et minut staat het onbepaalde lidwoord et bij een onzijdig zelfstandig naamwoord; het drukt hier niet op zichzelf het aantal uit. De hele woordgroep betekent één minuut als tijdsduur, zoals ook uit de vaste vertaling blijkt. Samen is Kig væk i et minut. een directe opdracht met een tijdsbepaling: kijk gedurende één minuut weg. Het voorzetsel i leidt hier de duur aan. Het patroon is bruikbaar in andere zinnen, bijvoorbeeld: Vent i et minut. — Wacht één minuut.

5. Jeg kan drikke lidt vand, mens jeg hviler.

   Ik kan wat water drinken terwijl ik rust.

   Jeg kan

   ik kan

   drikke

   drinken

   lidt

   een beetje; wat

   vand

   water

   mens

   terwijl

   hviler

   rust

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan betekent hier dat de spreker iets kan of in staat is te doen. Jeg is de eerste persoon enkelvoud: ‘ik’. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (‘kunnen’). In het Deens blijft kan bij verschillende personen gelijk; het onderwerp maakt duidelijk wie de mogelijkheid heeft. Na kan staat de volgende werkwoordsvorm in de infinitief, zonder extra partikel: Jeg kan svømme betekent ‘Ik kan zwemmen’. drikke betekent ‘drinken’. Dit is de infinitief die na het modale werkwoord kan staat. Zonder zo’n voorafgaand modaal werkwoord kan de tegenwoordige tijd van ‘drinken’ bijvoorbeeld drikker zijn: Jeg drikker vand betekent ‘Ik drink water’. In de vaste zin wordt dus mogelijkheid uitgedrukt, niet simpelweg een feitelijke drinkhandeling. lidt geeft hier een kleine, niet-afgebakende hoeveelheid aan. Samen met vand betekent lidt vand ‘wat water’ of ‘een beetje water’. Het is geen aanwijzing voor een exact aantal. Vergelijk lidt tid (‘een beetje tijd’); voor telbare meervoudige zaken wordt doorgaans få gebruikt, bijvoorbeeld få bøger (‘weinig boeken’). vand is het zelfstandig naamwoord ‘water’. De combinatie drikke vand is een algemeen herbruikbaar patroon voor ‘water drinken’; er staat hier geen bepaald lidwoord bij. Een voorbeeld is Hun drikker vand — ‘Zij drinkt water’. mens is een voegwoord met de betekenis ‘terwijl’. Het verbindt de hoofdzin met een gelijktijdige bijzin. In mens jeg hviler blijft het onderwerp van de bijzin expliciet genoemd; mens zelf betekent niet ‘ik’ en draagt geen persoon of getal. hviler betekent hier ‘rust’. Het is de tegenwoordige tijd van hvile (‘rusten’), bij het onderwerp jeg: jeg hviler. Een voorbeeld is Jeg hviler hjemme — ‘Ik rust thuis’. De uitgang in hviler hoort bij het werkwoord hvile, niet bij een zelfstandig naamwoord. De zin wordt zo opgebouwd: Jeg kan (‘ik kan’) + drikke lidt vand (‘wat water drinken’) + mens jeg hviler (‘terwijl ik rust’). Het geheel betekent: ‘Ik kan wat water drinken terwijl ik rust.’

6. Det burde hjælpe dine øjne med at få det bedre.

   Dat zou je ogen moeten helpen om zich beter te voelen.

   Det burde

   dat zou moeten

   hjælpe

   helpen

   dine

   jouw

   øjne

   ogen

   med at

   om te

   få det bedre

   beter worden / zich beter voelen

   bedre

   beter

   Uitgebreide uitleg

   Det burde betekent hier “dat zou moeten”. burde is de verleden vorm van bør, maar wordt hier gebruikt om uit te drukken dat een effect verwacht wordt of wenselijk is. Na burde volgt een infinitief zonder at: Det burde hjælpe — “Dat zou moeten helpen”. Voorbeeld: Det burde virke. — “Dat zou moeten werken.” hjælpe betekent hier “helpen”. Het is de infinitief en verandert in deze zin niet door het onderwerp det. De constructie hjælpe nogen med at ... betekent “iemand helpen om ...”. Voorbeeld: Hun hjælper mig med at læse. — “Zij helpt me om te lezen.” dine betekent “jouw” bij een meervoudig zelfstandig naamwoord. In dine øjne markeert het dus de combinatie met het meervoud øjne; dine zelf betekent niet “ogen”. øjne betekent “ogen” en is het meervoud van øje — “oog”. Het meervoud geeft aan dat er meer dan één oog wordt bedoeld. Voorbeeld: Mine øjne er trætte. — “Mijn ogen zijn moe.” med at hoort hier bij het volgende werkwoord en vormt in hjælpe ... med at få ... de constructie “helpen om ...”. Het noemt de handeling of verandering waarbij iemand hulp krijgt. få det bedre is hier een vaste uitdrukking voor “beter worden” of “zich beter gaan voelen”. få betekent in deze combinatie dus niet “een voorwerp krijgen”. De infinitief na med at blijft få: med at få det bedre. Voorbeeld: Han håber at få det bedre. — “Hij hoopt zich beter te voelen.” bedre betekent “beter”. Het is de vergelijkende vorm van god — “goed”: god → bedre → bedst (“goed” → “beter” → “best”). In få det bedre beschrijft het een verbeterde toestand. Samen betekent få det bedre “beter worden” of “zich beter voelen”. In hjælpe dine øjne med at få det bedre wordt dat: “je ogen helpen om zich beter te voelen”. Het eerste Det is het onderwerp van burde hjælpe en komt in de vaste vertaling overeen met “dat”; de zin specificeert niet zelfstandig waarnaar dat verwijst. Het latere det hoort bij de vaste uitdrukking få det bedre. De hele zin wordt daardoor: Det burde + hjælpe dine øjne + med at få det bedre: “Dat zou je ogen moeten helpen om zich beter te voelen.”

7. Så kan jeg gøre opgaven færdig.

   Dan kan ik de taak afmaken.

   Så

   dan

   kan jeg

   kan ik

   gøre

   doen

   opgaven

   de taak

   færdig

   klaar; af

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan”: het plaatst de handeling in een volgorde. De andere veelvoorkomende betekenis “dus” past niet bij de vaste vertaling. Voorbeeld: Så går vi. — “Dan gaan we.” kan jeg bevat kan, de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”), en jeg (“ik”). kan verandert in deze vorm niet naar persoon of getal: jeg kan, du kan en vi kan. Omdat Så vooraan staat, komt het werkwoord vóór het onderwerp: Så kan jeg ...; zonder die vooropplaatsing is de gewone volgorde Jeg kan .... gøre is de infinitief van gøre (“doen/maken”). Na een modaal werkwoord zoals kan staat deze infinitief: jeg kan gøre betekent “ik kan doen”. In deze zin krijgt gøre samen met het daaropvolgende resultaatwoord de betekenis “afmaken”. opgaven is de bepaalde enkelvoudsvorm van opgave (“taak”): opgave → opgaven, dus “de taak”. Het achtervoegsel -en markeert hier bepaaldheid; het zegt op zichzelf niet hoeveel taken er zijn. Voorbeeld: Jeg løser opgaven. — “Ik maak de taak/opgave.” færdig betekent hier “klaar” of “af”. Het is een bijvoeglijk woord dat het resultaat van de taak beschrijft. De vaste combinatie gøre noget færdig betekent “iets afmaken”: noget is het ding dat klaar wordt. Voorbeeld: Hun gør arbejdet færdigt. — “Zij maakt het werk af.” In dat voorbeeld verschijnt færdigt bij het onzijdige arbejdet; in de gegeven zin staat færdig bij opgaven. Samen vormen Så kan jeg (“dan kan ik”), gøre opgaven færdig (“de taak afmaken”) de volledige betekenis: “Dan kan ik de taak afmaken.” De zin zegt dat de spreker op dat moment of na die voorafgaande stap in staat is de taak af te maken.

8. Tag pausen først, og gør så opgaven færdig.

   Neem eerst de pauze en maak dan de taak af.

   Tag

   neem

   pausen

   de pauze

   først

   eerst

   gør

   maak

   så

   dan

   opgaven

   de taak

   færdig

   af; klaar

   Uitgebreide uitleg

   Tag is de gebiedende wijs van tage (“nemen”). De vorm geeft een directe instructie aan één of meer aangesproken personen; het onderwerp “jij/jullie” wordt in het Deens meestal niet uitgesproken. Voorbeeld: Tag bogen. — “Neem het boek.” pausen betekent hier “de pauze”. Het zelfstandig naamwoord pause staat in de bepaalde vorm: pausen = “de pauze”; en pause = “een pauze”. De bepaalde vorm verwijst naar een pauze die in de situatie als herkenbaar wordt behandeld, zonder dat de zin zegt hoeveel pauzes er zijn. først betekent “eerst” en geeft de volgorde aan. Het staat vóór de tweede handeling: eerst de pauze nemen, daarna de taak afmaken. Voorbeeld: Spis først, og drik så. — “Eet eerst en drink dan.” gør is de gebiedende wijs van gøre (“doen/maken”). In deze zin vormt het samen met færdig de uitdrukking gøre ... færdig: iets afmaken of voltooien. In de gebiedende wijs staat het onderwerp niet apart: Gør arbejdet færdigt. — “Maak het werk af.” så betekent hier “dan” en markeert de volgende stap in de tijd of volgorde. Samen met først maakt het de volgorde expliciet: først ... så ... = “eerst ... dan ...”. opgaven betekent “de taak”. Het is de bepaalde vorm van opgave: en opgave = “een taak/opdracht”, opgaven = “de taak/opdracht”. Opgave behoort in het moderne Deens tot het gemeenschappelijk geslacht; de bepaalde vorm krijgt hier de uitgang -en. Die uitgang is niet de uitgang van færdig. færdig betekent hier “af” of “klaar”. Het beschrijft de toestand die de taak na het voltooien heeft. In gøre opgaven færdig staat het na het lijdend voorwerp; samen drukken ze uit dat de taak tot het einde wordt gebracht. Voorbeeld: Jeg er færdig. — “Ik ben klaar.” De eerste hoofdzin is Tag pausen først: “Neem eerst de pauze.” Daarna volgt og gør så opgaven færdig: “en maak dan de taak af.” De hele uiting is dus een instructie met twee opeenvolgende handelingen: eerst de pauze nemen en vervolgens de taak voltooien. De constructie først ... så ... is herbruikbaar om een volgorde aan te geven.