Een boek lenen in een rustige bibliotheek | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Dette bibliotek er meget stille.

   Deze bibliotheek is erg stil.

   Dette

   deze

   bibliotek

   bibliotheek

   er

   is

   meget

   erg

   stille

   stil

   Uitgebreide uitleg

   Dette betekent hier “deze” en staat vóór het onzijdige enkelvoudige zelfstandig naamwoord bibliotek. In het Deens gebruikt men bij een onzijdig enkelvoud dette; bij een gemeenschappelijk-geslachtswoord staat bijvoorbeeld denne: Denne bog er interessant. — “Dit boek is interessant.” bibliotek betekent “bibliotheek”. Het is een onzijdig woord, herkenbaar aan het lidwoord et: et bibliotek. De bepaalde vorm is biblioteket — “de bibliotheek”; in deze zin staat de onbepaalde vorm na het aanwijzende woord dette, dat de referent al bepaalt. er is de tegenwoordige tijd van være — “zijn”. De vorm er blijft in deze constructie hetzelfde bij verschillende onderwerpen: Bogen er ny. — “Het boek is nieuw.” meget betekent hier “erg/zeer” en versterkt het bijvoeglijk naamwoord dat erop volgt. stille betekent “stil”. Het beschrijft hier de bibliotheek; de context bevestigt die rustige omgeving met zacht praten en studeren. Samen vormen meget stille de betekenis “erg stil”. De zin wordt zo opgebouwd: Dette bibliotek — “deze bibliotheek”, er — “is”, en meget stille — “erg stil”. Als geheel betekent Dette bibliotek er meget stille.: “Deze bibliotheek is erg stil.”

2. Vi taler lavt, så folk kan studere.

   We praten zacht zodat mensen kunnen studeren.

   Vi

   wij

   taler

   praten

   lavt

   zachtjes

   så

   zodat

   folk

   mensen

   kan

   kunnen

   studere

   studeren

   Uitgebreide uitleg

   Vi betekent hier “wij”: de spreker rekent zichzelf samen met minstens één andere persoon tot de groep. Het is de eerste persoon meervoud; het verandert niet naar geslacht. Vergelijk jeg (“ik”) voor één spreker. taler is de tegenwoordige tijd van tale (“praten”): jeg taler = “ik praat”, vi taler = “wij praten”. In het Deens heeft deze werkwoordsvorm in de tegenwoordige tijd geen aparte uitgang voor persoon of getal. lavt betekent hier “zachtjes” of “op gedempte toon”. Het beschrijft hoe het praten gebeurt en functioneert dus als bijwoord. Het verwante bijvoeglijke naamwoord is lav (“laag”); lavt kan de vorm zijn die bij een onzijdig woord hoort en wordt ook als bijwoord gebruikt. In deze zin gaat het niet om een lage fysieke plaats. så verbindt de hoofdzin met het doel ervan en betekent hier “zodat”. Het geeft aan waarvoor of met welk beoogd effect er zacht wordt gepraat. Een bruikbaar patroon is: X ..., så Y ... = “X ..., zodat Y ...”. folk betekent “mensen” en is een zelfstandig naamwoord voor mensen als groep. Het is hier meervoudig van betekenis, maar heeft geen zichtbaar meervoudsachtervoegsel. Het kan bijvoorbeeld ook in Mange folk kommer voorkomen: “Veel mensen komen.” kan is de tegenwoordige tijd van het modale werkwoord kunne (“kunnen”). De vorm kan blijft bij verschillende personen hetzelfde: jeg kan, vi kan en de kan. Het drukt hier de mogelijkheid of het vermogen van folk uit. Na een modaal werkwoord staat in het Deens doorgaans een infinitief zonder at. studere is die infinitief en betekent “studeren”. Na kan verschijnt dus kan studere, niet kan at studere. Dezelfde combinatie kan met een ander onderwerp worden gebruikt, bijvoorbeeld Jeg kan studere: “Ik kan studeren.” Samen vormen Vi taler lavt de hoofdzin “Wij praten zachtjes”. så folk kan studere voegt het doel toe: “zodat mensen kunnen studeren”. De volledige betekenis is daarom: “We praten zacht zodat mensen kunnen studeren.”

3. Jeg vil låne denne bog.

   Ik wil dit boek lenen.

   Jeg vil

   ik wil

   låne

   lenen

   denne

   dit

   bog

   boek

   Uitgebreide uitleg

   Jeg vil: Dit is de Deense combinatie voor “ik wil” in deze zin. vil is de tegenwoordige vorm van ville. Na een modaal werkwoord zoals vil volgt een infinitief zonder het aparte infinitiefteken at: Jeg vil læse betekent “Ik wil lezen”. Hier drukt de combinatie de bedoeling van de spreker uit; låne benoemt de daaropvolgende handeling. låne: Hier betekent dit werkwoord “lenen”: iets van iemand of een instelling meenemen met de bedoeling het later terug te geven. De vorm is de infinitief, omdat hij na vil staat. Afhankelijk van de context kan låne ook met “uitlenen” worden vertaald, maar de vaste vertaling maakt hier “lenen” duidelijk. Voorbeeld: Jeg vil låne en bog. — “Ik wil een boek lenen.” denne: Dit aanwijzende woord betekent hier “dit” en hoort bij één enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het en-type. bog is zo’n en-woord; daarom staat hier denne en niet dette. In denne bog bepaalt het aanwijzende woord de naamwoordgroep, zodat er geen afzonderlijk lidwoord staat. Voorbeeld: denne stol — “deze stoel”. bog: Dit zelfstandig naamwoord betekent “boek”. bog is de basisvorm; het onbepaalde enkelvoud in een volledige naamwoordgroep is en bog, het bepaalde enkelvoud is bogen (“het boek”) en het meervoud is bøger (“boeken”). Na denne verschijnt de vorm bog zonder het lidwoord en: denne bog betekent “dit boek”. Samen vormen Jeg vil + låne + denne bog de zin Jeg vil låne denne bog.: “Ik wil dit boek lenen.” De spreker wil zelf lenen, en denne bog is het boek dat de spreker wil lenen.

4. Jeg kan låne den til dig ved skranken.

   Ik kan het boek bij de balie voor je uitlenen.

   Jeg kan

   ik kan

   låne

   uitlenen

   den

   het boek

   til dig

   voor jou

   ved skranken

   bij de balie

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan betekent hier “ik kan” en vormt samen met een werkwoord een patroon voor mogelijkheid of vermogen: Jeg kan + werkwoord. kan is de tegenwoordige vorm van kunne en verandert niet mee met de persoon: jeg kan, du kan, de kan. Voorbeeld: Jeg kan komme i morgen. — “Ik kan morgen komen.” låne betekent hier “uitlenen”: de spreker kan het boek aan iemand anders geven om te gebruiken. Het Deense låne kan, afhankelijk van de constructie en context, ook “lenen” betekenen. Hier ondersteunt til dig de betekenis “aan jou uitlenen”. Voorbeeld: Kan du låne mig din pen? — “Kun je me je pen lenen?” den verwijst hier naar het boek; die concrete verwijzing wordt ondersteund door de vertaling en de vorige zin. den is een persoonlijk voornaamwoord voor een enkelvoudig woord van het gemeenschappelijk geslacht, zoals bog. In deze zin is den het voorwerp van låne, niet het onderwerp. Voorbeeld: Jeg læser bogen. Jeg låner den. — “Ik lees het boek. Ik leen het.” til dig betekent hier “voor jou” of “aan jou”. dig is de objectsvorm van du: du gebruik je als onderwerp, terwijl dig onder andere na een voorzetsel staat. Voorbeeld: Jeg giver bogen til dig. — “Ik geef het boek aan jou.” ved skranken betekent “bij de balie”. ved geeft hier de plaats aan waar de handeling plaatsvindt. skranken is de bepaalde vorm van skranke, “balie”; -en markeert hier de bepaalde enkelvoudsvorm. Voorbeeld: Vi mødes ved skranken. — “We spreken af bij de balie.” Samen betekent Jeg kan låne den til dig ved skranken.: “Ik kan het boek bij de balie voor je uitlenen.” De opbouw is Jeg kan + låne voor de mogelijkheid, gevolgd door den voor het boek, til dig voor de ontvanger en ved skranken voor de plaats. De zin is een directe, neutrale manier om deze mogelijkheid bij een balie aan te geven.

5. Hvor skal jeg aflevere den?

   Waar moet ik het terugbrengen?

   Hvor

   waar

   skal jeg

   moet ik

   aflevere

   terugbrengen

   den

   het

   Uitgebreide uitleg

   Hvor betekent hier “waar” en vraagt naar een plaats. Het staat aan het begin van de vraag. Vergelijk bijvoorbeeld Hvor er bogen? — “Waar is het boek?”; hvor vraagt naar de locatie, niet naar een persoon. skal jeg vormt hier het vraagpatroon “moet ik …?”. skal is de tegenwoordige vorm van skulle; met jeg betekent het in deze zin een verplichting of vereiste handeling. De woordvolgorde in de vraag is vraagwoord + werkwoord + onderwerp: Hvor skal jeg ...? Bijvoorbeeld: Hvornår skal jeg komme? — “Wanneer moet ik komen?” aflevere is de infinitief “terugbrengen” of “inleveren”. Na skal staat deze infinitief zonder extra infinitiefmarkeerder. In deze zin gaat het om iets terugbrengen naar de plek waar het moet worden ingeleverd. Bijvoorbeeld: Jeg skal aflevere bogen. — “Ik moet het boek terugbrengen.” den is hier het enkelvoudige objectpronomen voor een zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht. In de gegeven context verwijst het naar het boek: de vertaling noemt expliciet “het boek”, en den neemt dat eerder genoemde voorwerp over. Het pronomen zelf markeert hier dus geen meervoud; voor een meervoudig voorwerp zou Deens doorgaans dem gebruiken. Bijvoorbeeld: Jeg har bogen. Jeg afleverer den. — “Ik heb het boek. Ik breng het terug.” Samen vormen de delen Hvor skal jeg aflevere den?: “Waar moet ik het terugbrengen?” Het vraagwoord vraagt naar de plaats, skal jeg naar de vereiste handeling, aflevere benoemt het terugbrengen en den verwijst naar het boek.

6. Aflever den ved skranken, når du er færdig.

   Breng het terug naar de balie als je klaar bent.

   Aflever

   breng terug; lever in

   den

   het

   skranken

   balie

   færdig

   klaar

   Uitgebreide uitleg

   Aflever is de gebiedende wijs van aflevere (“inleveren; afleveren”). De infinitief is aflevere en de stam is aflever-. In deze zin betekent het, samen met het voorwerp, “breng terug” of “lever in”. De gebiedende wijs heeft hier geen zichtbaar onderwerp: de aangesprokene is de bedoelde uitvoerder. Voorbeeld: Aflever bogen. — “Lever het boek in.” den is hier een Deens persoonlijk voornaamwoord als lijdend voorwerp: “het”. De vertaling en de voorafgaande zin ondersteunen dat het om hetzelfde niet nader genoemde voorwerp gaat. Den is de vorm voor een enkelvoudig woord van het fælleskøn; dat zegt hier iets over de grammaticale vorm van het voorwerp, niet over een persoon. In Aflever den staat het voornaamwoord na de gebiedende wijs, zoals een kort herbruikbaar bevelspatroon. skranken betekent “de balie”. Het is de bepaalde vorm van skranke (“balie”): en skranke → skranken. De combinatie ved skranken betekent “bij/aan de balie”; ved geeft hier de plaats aan. Voorbeeld: Vi mødes ved skranken. — “We spreken af bij de balie.” færdig betekent hier “klaar” of “af”. In du er færdig staat het als naamwoordelijk deel bij er (“bent”): letterlijk “jij bent klaar”. De bijzin når du er færdig betekent “als/wanneer je klaar bent”. Færdig is hier geen werkwoord; het beschrijft de toestand van du. Voorbeeld: Jeg er færdig. — “Ik ben klaar.” De zin bouwt zo op: Aflever den = “breng het terug/lever het in”, ved skranken = “bij de balie”, en når du er færdig = “als je klaar bent”. Samen betekent de vaste uiting: “Breng het terug naar de balie als je klaar bent.”

7. Pladsen ved vinduet ser behagelig ud.

   De plek bij het raam ziet er comfortabel uit.

   Pladsen

   de plek

   vinduet

   het raam

   ser … ud

   er ... uitzien

   behagelig

   comfortabel, aangenaam

   Uitgebreide uitleg

   Pladsen betekent hier “de plek” en is de bepaalde vorm van het Deense zelfstandig naamwoord plads (“plek, plaats”): en plads → pladsen. De uitgang -en markeert bij dit gemeenschappelijke geslacht bepaald enkelvoud. Het is dus de bepaaldheid die naar een specifieke plek verwijst; -en is geen telwoord. Het meervoud is pladser, met bepaalde vorm pladserne. vinduet betekent “het raam” en is de bepaalde vorm van vindue (“raam”): et vindue → vinduet. Bij een onbepaald raam staat et vindue; bij een specifiek raam staat vinduet. In ved vinduet betekent ved “bij” en geeft de woordgroep de plaatsrelatie “bij het raam” aan. ser ... ud is een Deense constructie voor hoe iets eruitziet of overkomt. ser is de tegenwoordige tijd van se (“zien”); ud is een partikel (“uit”). In deze constructie staan de twee delen uit elkaar, met het bijvoeglijk naamwoord ertussen. Het onderwerp is hier Pladsen, maar de tegenwoordige vorm ser verandert in het Deens niet naar persoon of getal. Een bruikbaar patroon is noget ser [adjectief] ud — “iets ziet er [adjectief] uit”. Voorbeeld: Huset ser gammelt ud. — “Het huis ziet er oud uit.” behagelig betekent hier “comfortabel” of “aangenaam”. Het beschrijft de plek als prettig om te gebruiken of te ervaren. Dit is de gewone vorm; een vergelijking kan bijvoorbeeld mere behagelig (“comfortabeler”) zijn. Voorbeeld: Stolen er behagelig. — “De stoel is comfortabel.” Samen bestaat de zin uit Pladsen (“de plek”), de plaatsbepaling ved vinduet (“bij het raam”) en de constructie ser behagelig ud (“ziet er comfortabel uit”). De volledige betekenis is: “De plek bij het raam ziet er comfortabel uit.”

8. Du kan sidde der og læse, før du går.

   Je kunt daar zitten en lezen voordat je weggaat.

   Du kan

   je kunt

   sidde

   zitten

   der

   daar

   læse

   lezen

   før

   voordat

   går

   gaat

   Uitgebreide uitleg

   Du kan betekent hier dat de aangesprokene de mogelijkheid of toestemming heeft om iets te doen. kan is de tegenwoordige vorm van kunne; het modale werkwoord staat vóór het volgende werkwoord, dat in de infinitief staat: Du kan læse = “Je kunt lezen”. Het voornaamwoord Du is de tweede persoon enkelvoud: “je/jij”. sidde betekent hier “zitten”. Dit is de infinitief, na kan; er staat dus geen persoonsuitgang op dit werkwoord. Een bruikbaar patroon is kan + infinitief, bijvoorbeeld: Du kan vente. — “Je kunt wachten.” der betekent “daar” en wijst hier op een plaats. Samen met sidde geeft het aan waar het zitten plaatsvindt: “daar zitten”. læse betekent “lezen”. Ook dit is een infinitief na het modale werkwoord kan. In sidde og læse verbindt og twee handelingen van dezelfde persoon: zitten en lezen. Voorbeeld: Hun kan sidde og tegne. — “Zij kan zitten tekenen.” før betekent “voordat” en leidt een bijzin in die de tijdsrelatie aangeeft. Het patroon før + bijzin is herbruikbaar: før du spiser = “voordat je eet”. går betekent hier “gaat” of, in deze context, “weggaat”. De vorm går is de tegenwoordige tijd van gå (“gaan”). In het Deens blijft de tegenwoordige tijd ook vaak staan in een tijdsbijzin over de toekomst: før du går betekent letterlijk “voordat je gaat”, ook wanneer het gaan later plaatsvindt. du is hier opnieuw het onderwerp van deze bijzin. De hoofdzin is Du kan sidde der og læse: “Je kunt daar zitten en lezen.” Daarna specificeert før du går wanneer dat kan: “voordat je weggaat”. Samen betekent de volledige zin: “Je kunt daar zitten en lezen voordat je weggaat.”