Zachter praten in de bibliotheek | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Kan du tale lidt mere stille her?

   Kun je hier iets zachter praten?

   Kan du

   kun je

   tale

   praten

   lidt

   een beetje

   mere

   meer

   stille

   zacht/stil

   her

   hier

   Uitgebreide uitleg

   Kan du is hier de vraagconstructie “kun je …?”. kan is de tegenwoordige vorm van het Deense werkwoord kunne; de vorm blijft in het Deens ook bij andere personen gelijk, bijvoorbeeld jeg kan (“ik kan”). du is “je/jij” en is hier de aangesprokene. Na kan volgt het volgende werkwoord in de infinitief, zonder een equivalent van Nederlands te. tale betekent hier “praten” en is de infinitief. Voorbeeld: Kan du vente? — “Kun je wachten?” lidt betekent “een beetje”. Hier maakt het de gevraagde verandering klein; het drukt geen exact geteld aantal uit. mere betekent “meer”. Het verhoogt samen met stille de mate: mere stille betekent hier “zachter” of “stiller”. mere is dus niet zelf de eigenschap; stille beschrijft hoe er gepraat wordt. Voorbeeld: Tal mere stille. — “Praat zachter.” stille betekent hier “zacht/stil” in de beschrijving van de manier van praten. In deze combinatie werkt het als een bepaling bij tale; samen met mere vormt het de hogere graad mere stille. her betekent “hier” en verwijst naar de plaats die in de situatie bedoeld is. Het woord zegt niet zelfstandig welke precieze plek dat is. Samen betekent Kan du tale lidt mere stille her?: “Kun je hier iets zachter praten?” De vraagvolgorde is kan + du + infinitief tale; lidt mere stille vraagt om een kleine verhoging van de zachtheid of stilte van het praten, en her bepaalt de plaats. Deze vraag kan als verzoek worden gebruikt; de zin zelf legt niet vast waarom de spreker dat vraagt.

2. Jeg vidste ikke, at jeg talte så højt.

   Ik wist niet dat ik zo hard praatte.

   vidste

   wist

   ikke

   niet

   talte

   praatte

   så højt

   zo hard

   Uitgebreide uitleg

   vidste betekent hier ‘wist’. Het is de verleden tijd van vide (‘weten’). In het Deens verandert deze vorm niet met de persoon: jeg vidste en hun vidste gebruiken allebei vidste. ikke maakt de zin negatief: vidste ikke = ‘wist niet’. In het Deens staat ikke hier na de persoonsvorm vidste in de hoofdzin. talte betekent hier ‘praatte’. Het is de verleden tijd van tale (‘praten’ of ‘spreken’). De vorm markeert in het Deens geen persoon; jeg talte betekent dus ‘ik praatte’, terwijl vi talte ‘wij praatten’ betekent. så højt betekent hier ‘zo hard’ of ‘zo luid’. så geeft de graad aan. højt is de vorm van høj (‘hoog’) die hier als bijwoord bij talte wordt gebruikt; bij spreken betekent het ‘hard/luid’. Vergelijk: tale højt = ‘hard praten’ en tale stille = ‘zacht praten’. Samen vormt Jeg vidste ikke de hoofdzin ‘Ik wist niet’. Daarna introduceert at de inhoud waarvan de spreker zich niet bewust was: at jeg talte så højt = ‘dat ik zo hard praatte’. Zowel vidste als talte staan in de verleden tijd. De volledige betekenis is daarom: ‘Ik wist niet dat ik zo hard praatte.’

3. Folk studerer ved bordet ved siden af.

   Mensen studeren aan de tafel hiernaast.

   Folk

   mensen

   studerer

   studeren

   bordet

   de tafel

   ved siden af

   hiernaast

   Uitgebreide uitleg

   Folk betekent hier “mensen” of “een groep mensen”. Het is een zelfstandig naamwoord voor mensen als groep; noem het niet de meervoudsvorm van een ander woord. In deze zin stuurt folk de meervoudige betekenis van de zin aan. Voorbeeld: Folk arbejder her. — “Mensen werken hier.” studerer is de tegenwoordige tijd van studere (“studeren”). Dezelfde tegenwoordige vorm wordt in het Deens bij verschillende personen en aantallen gebruikt; de vorm verandert hier dus niet door het meervoudige folk. Voorbeeld: De studerer dansk. — “Zij studeren Deens.” bordet betekent “de tafel”. Dit is de bepaalde vorm van het onzijdige zelfstandig naamwoord bord (“tafel”): et bord = “een tafel”, bordet = “de tafel”. De uitgang -et hoort bij het zelfstandig naamwoord, niet bij een bijvoeglijk naamwoord. Voorbeeld: Bogen ligger på bordet. — “Het boek ligt op de tafel.” ved siden af is een ruimtelijke uitdrukking met de betekenis “naast” of hier “hiernaast”. Ze geeft aan dat iets naast een oriëntatiepunt ligt of staat. Voorbeeld: De sidder ved siden af hinanden. — “Zij zitten naast elkaar.” De zin bouwt als volgt op: Folk is de groep die handelt, studerer zegt wat die groep doet, ved bordet geeft de plaats aan (“aan/bij de tafel”), en ved siden af specificeert welke tafel wordt bedoeld: de tafel hiernaast. Samen betekent de zin: “Mensen studeren aan de tafel hiernaast.”

4. Jeg vil tale lavere.

   Ik zal zachter praten.

   Jeg vil

   ik zal

   tale

   praten

   lavere

   zachter

   Uitgebreide uitleg

   Jeg vil betekent hier “ik zal”: Jeg is het persoonlijke voornaamwoord voor de eerste persoon enkelvoud (“ik”). vil is de tegenwoordige vorm van ville; met een eerste-persoonsonderwerp kan deze vorm een voornemen of toekomstige handeling uitdrukken. In deze zin gaat het om het voornemen om iets te doen. Voorbeeld: Jeg vil læse. — “Ik zal lezen / Ik wil lezen.” De vaste vertaling ondersteunt hier de toekomstige lezing. tale betekent “praten”. Dit is de infinitief, die na vil staat. Het patroon is Jeg vil + infinitief: “Ik zal/wil …”. Voorbeeld: Jeg vil arbejde. — “Ik zal werken.” arbejde is hier de infinitief na vil, net zoals tale dat is in de vaste zin. lavere betekent hier “zachter”, namelijk met een lager geluidsniveau. Het is de vergelijkende vorm van lav (“laag”): lav → lavere (“lager/zachter”). Als vergelijkende vorm drukt lavere een lagere graad uit, vaak ten opzichte van een contextueel referentiepunt. Hier gaat het om het geluidsniveau van het praten, niet om een fysiek lagere plaats. Voorbeeld: Tal lavere. — “Praat zachter.” Tal is hier de gebiedende wijs van tale; lavere behoudt dezelfde vergelijkende vorm. Samen vormen Jeg vil + tale + lavere de betekenis: “Ik zal zachter praten.” De spreker kondigt daarmee het voornemen aan om met een lager volume te praten. In de gegeven context sluit dat aan bij het feit dat anderen zich daarna beter kunnen concentreren.

5. Så kan alle bedre koncentrere sig.

   Dan kan iedereen zich beter concentreren.

   Så

   dan

   kan

   kunnen

   alle

   iedereen

   bedre

   beter

   koncentrere sig

   zich concentreren

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan” en verbindt deze zin met een gevolg of resultaat. Als herbruikbaar patroon staat het vaak aan het begin: Så kan ... = “Dan kan ...”. kan is de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”). Het is een modaal werkwoord: na kan volgt een infinitief zonder at, dus kan koncentrere, niet kan at koncentrere. Het onderwerp kan daarna komen, zoals in Så kan alle .... alle betekent hier “iedereen” en is het onderwerp van de zin. Het kan ook “allemaal” of “alle” betekenen wanneer het naar meerdere duidelijk bepaalde personen of zaken verwijst; de vertaling maakt in deze zin de betekenis “iedereen” duidelijk. bedre is de vergrotende trap van godt in bijwoordelijk gebruik: godt → bedre → bedst (“goed” → “beter” → “best”). Hier beschrijft bedre de manier waarop iedereen zich kan concentreren: beter dan eerder of dan onder de vorige omstandigheden. Het is dus niet de vergrotende trap van het zelfstandige naamwoord in de zin; het is een bijwoord bij koncentrere sig. koncentrere sig is de infinitief van de reflexieve uitdrukking “zich concentreren”. koncentrere betekent “concentreren”; sig verwijst reflexief naar het onderwerp. In het Deens blijft sig bij een derde persoon hetzelfde voor enkelvoud en meervoud. Vergelijk voor andere personen: jeg koncentrerer mig = “ik concentreer me” en du koncentrerer dig = “jij concentreert je”. De volledige structuur is Så + kan + onderwerp + bijwoord + infinitief: Så kan alle bedre koncentrere sig. Letterlijk opgebouwd betekent dit: “Dan kunnen iedereen beter zich concentreren”; natuurlijk Nederlands is: “Dan kan iedereen zich beter concentreren.”

6. Jeg kan sætte mig tættere på, så vi ikke behøver at tale højt.

   Ik kan dichterbij gaan zitten, zodat we niet hard hoeven te praten.

   Jeg kan

   ik kan

   sætte mig

   gaan zitten

   tættere på

   dichterbij

   så

   zodat

   vi ikke behøver at

   wij hoeven niet te

   tale

   praten

   højt

   luid

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan: jeg betekent “ik”. kan is de tegenwoordige vorm van kunne en drukt hier uit dat de spreker iets kan doen. Na kan volgt een infinitief zonder at: Jeg kan læse = “Ik kan lezen”. sætte mig: sætte betekent hier “zetten” in de wederkerende constructie sætte sig, dus “gaan zitten”. mig is de vorm van het wederkerend voornaamwoord bij jeg; samen verwijzen ze naar dezelfde persoon. Vergelijk de beweging sætte sig (“gaan zitten”) met de toestand sidde (“zitten”). Hier staat sætte als infinitief na kan. tættere på: tættere is de vergrotende trap van tæt: tæt – tættere – tættest = “dichtbij – dichterbij – het dichtstbij”. på hoort hier bij de uitdrukking voor een positie dichterbij. De vergrotende trap vergelijkt die positie met een contextueel referentiepunt. så: Dit verbindingswoord leidt hier de deelzin in die het beoogde gevolg uitdrukt en past daarom bij “zodat”. vi ikke behøver at: vi betekent “wij” en ikke maakt de deelzin negatief. behøver is de tegenwoordige vorm van behøve (“nodig hebben”, in deze constructie “hoeven”). vi behøver ikke at ... betekent “wij hoeven niet te ...”. Na deze constructie volgt at plus een infinitief. Hier betekent de combinatie dat hard praten niet nodig is, niet dat het onmogelijk is. tale: tale betekent “praten” en staat als infinitief na at: at tale = “praten”. Een herbruikbaar patroon is behøver ikke at + infinitief, bijvoorbeeld: Vi behøver ikke at vente. = “We hoeven niet te wachten.” Dit is een nieuw voorbeeld. højt: In tale højt betekent højt “luid”. Het is de adverbiale vorm van høj (“hoog”) en beschrijft hier hoe iemand praat, niet de hoogte van een voorwerp. Hun taler højt. = “Zij praat luid.” Dit is een nieuw voorbeeld. Samen vormt de zin het patroon Jeg kan + infinitief, så + vi ikke behøver at + infinitief + bijwoord: “Ik kan dichterbij gaan zitten, zodat wij niet luid hoeven te praten.” De zin verbindt de handeling van dichterbij gaan zitten met het gevolg dat luid praten niet nodig is. In een andere zin kan hetzelfde patroon bijvoorbeeld worden gebruikt met Jeg kan åbne vinduet, så vi ikke behøver at gå udenfor. = “Ik kan het raam openen, zodat we niet naar buiten hoeven te gaan.” Dit is een nieuw voorbeeld.

7. Så kan vi arbejde videre uden at forstyrre nogen.

   Dan kunnen we verder werken zonder iemand te storen.

   Så

   dan

   kan vi

   kunnen we

   arbejde

   werken

   videre

   verder

   uden at

   zonder te

   forstyrre

   storen

   nogen

   iemand

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan” en markeert de volgende stap of het gevolg. Het kan in andere contexten ook “dus” betekenen; de vaste vertaling ondersteunt hier de betekenis “dan”. kan vi bestaat uit het modale werkwoord kan en het onderwerp vi. kan is de tegenwoordige vorm van kunne en drukt hier mogelijkheid uit: “we kunnen”. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder at. De volgorde kan vi is kenmerkend voor een hoofdzin die met Så begint: het werkwoord staat vóór het onderwerp. arbejde is de infinitief van “werken”. In combinatie met kan blijft het onvervoegd: vi kan arbejde betekent “we kunnen werken”. Voorbeeld: Vi kan arbejde videre. — “We kunnen verder werken.” videre betekent hier “verder” of “door”. arbejde videre is een herbruikbare combinatie voor “verder werken” en geeft aan dat de activiteit doorgaat. uden at is de constructie “zonder te”. Na uden at volgt een infinitief. Het is belangrijk dat at hier bij de constructie hoort; na het modale kan eerder in de zin staat juist geen at. forstyrre is de infinitief “storen” of “lastigvallen”. In uden at forstyrre beschrijft het werkwoord de handeling die wordt vermeden tijdens het verder werken. Voorbeeld: Han gik uden at sige noget. — “Hij ging weg zonder iets te zeggen.” nogen is hier het onbepaalde voornaamwoord “iemand”; het is het object van forstyrre. Het verwijst naar een niet nader bepaalde persoon, zonder te zeggen wie dat is. Vergelijk ingen voor “niemand”: Jeg så nogen. — “Ik zag iemand.” De zin bouwt zo op: Så (“dan”) + kan vi (“kunnen we”) + arbejde videre (“verder werken”) + uden at forstyrre nogen (“zonder iemand te storen”). Samen betekent de vaste uiting: “Dan kunnen we verder werken zonder iemand te storen.”

8. Fra nu af vil jeg tale lavere.

   Vanaf nu zal ik zachter praten.

   Fra nu af

   vanaf nu

   vil jeg

   zal ik

   tale

   praten

   lavere

   zachter

   Uitgebreide uitleg

   Fra nu af is een vaste tijdsbepaling met de betekenis ‘vanaf dit moment’ of ‘voortaan’. Het gaat om het beginpunt van de aangekondigde handeling. Voorbeeld: Fra nu af arbejder jeg hjemme. — ‘Vanaf nu werk ik thuis.’ vil jeg bestaat uit het hulpwerkwoord vil en het onderwerp jeg (‘ik’). Hier drukt vil een voornemen of toekomstige handeling uit: ‘zal’. Omdat Fra nu af vooraan staat, komt in deze hoofdzin het vervoegde werkwoord vóór het onderwerp: patroon tijdsbepaling + werkwoord + onderwerp. Na vil staat het volgende werkwoord in de infinitief zonder at. Voorbeeld: I morgen vil jeg hvile. — ‘Morgen zal ik rusten.’ tale betekent hier ‘praten’ of ‘spreken’. Het is de infinitief na vil; de vorm verandert dus niet voor de persoon in deze constructie. Voorbeeld: Jeg vil tale med hende. — ‘Ik wil met haar praten.’ lavere is de vergrotende trap van lav en betekent hier ‘zachter’ of letterlijker ‘lager’, namelijk met een lagere stemsterkte. In de uitdrukking tale lavt betekent lavt ‘zachtjes/laag’; lavere maakt daarvan ‘zachter/zachter dan daarvoor’. De vergrotende trap kan ook worden gebruikt zonder dat het vergelijkingspunt expliciet wordt genoemd. Voorbeeld: Han taler lavere nu. — ‘Hij praat nu zachter.’ De vorm lavere is hier de vorm van het bijvoeglijke bijwoord bij de manier van praten; het is niet de verbuiging van tale. Samen geeft Fra nu af vil jeg tale lavere de betekenis: ‘Vanaf nu zal ik zachter praten.’ De tijdsbepaling bepaalt wanneer het voornemen ingaat, vil jeg vormt de toekomstige of intentionele hoofdzin, tale benoemt de handeling en lavere beschrijft hoe die handeling wordt uitgevoerd.