Klaar voor de kou | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Det føles koldt udenfor.

   Het voelt koud aan buiten.

   Det

   het

   føles

   voelt aan

   koldt

   koud

   udenfor

   buiten

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “het” in een onpersoonlijke constructie. Het verwijst niet naar een eerder genoemd concreet zelfstandig naamwoord: in Det føles ... is het een formeel onderwerp voor een algemene gewaarwording of toestand. Dezelfde vorm kan in andere zinnen wel naar een bepaald onzijdig zelfstandig naamwoord verwijzen. føles komt van føle (“voelen”) en is hier de tegenwoordige tijd. De uitgang -s markeert in deze vorm de passieve of middendeponente vorm: letterlijk is iets als “het laat zich voelen” bedoeld, natuurlijk vertaald als “het voelt aan”. Vergelijk Jeg føler kulden (“Ik voel de kou”), waarin føler de gewone actieve vorm is. Voorbeeld: Det føles varmt. — “Het voelt warm aan.” koldt is de vorm van het bijvoeglijk naamwoord kold (“koud”) die bij het onzijdige enkelvoudige det past. De basisvorm is kold; de vorm koldt heeft hier dus een grammaticale uitgang, niet een andere betekenis. Voorbeeld: Vandet er koldt. — “Het water is koud.” udenfor betekent “buiten” en staat hier als bijwoord: het geeft de plaats aan waar de beschreven kou wordt ervaren. Het is één Deens woord in deze betekenis. Voorbeeld: Hun venter udenfor. — “Zij wacht buiten.” Samen vormen de delen Det føles koldt (“Het voelt koud aan”) en udenfor (“buiten”) de volledige mededeling: “Het voelt koud aan buiten.” De zin beschrijft de algemene ervaring van de buitentemperatuur, zonder een specifieke persoon als voelende partij te noemen. In aansluiting daarop noemt de volgende zin een sjaal, maar die informatie verandert de betekenis van deze zin niet.

2. Tag dit tørklæde på.

   Doe je sjaal om.

   Tag … på

   doe ... aan

   dit

   je

   tørklæde

   sjaal

   Uitgebreide uitleg

   Tag en på vormen hier samen de onderbroken constructie tage ... på: iets aantrekken of aandoen. Tag is de gebiedende wijs van tage (aantrekken, nemen). De gebiedende wijs heeft hier een niet-uitgesproken onderwerp: de aangesprokene. In deze zin hoort på bij het werkwoord, ook al staat het na het zelfstandig naamwoord. Vergelijk: Tag jakken på. — Trek de jas aan. dit betekent hier je of jouw en hoort bij het volgende zelfstandig naamwoord. De vorm dit wordt gebruikt bij een enkelvoudig onzijdig zelfstandig naamwoord. Vergelijk binnen het Deens: din bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslacht-woord en dine bij een meervoudig woord. Het gaat hier om de bezitsrelatie met de aangesprokene; de vorm zegt op zichzelf niets over het aantal sjaals. tørklæde betekent sjaal. De onbepaalde enkelvoudsvorm is et tørklæde; een bepaalde vorm is tørklædet — de sjaal. Het woord is onzijdig, wat ook de keuze voor dit verklaart. Voor het meervoud is de vorm tørklæder. Samen betekent Tag dit tørklæde på. letterlijk ongeveer: trek je sjaal aan. De gebiedende wijs Tag ... på geeft de aangesprokene de opdracht om de genoemde sjaal aan te doen. De vertaling Doe je sjaal om. geeft dezelfde bedoelde handeling natuurlijk weer.

3. Har jeg også brug for handsker?

   Heb ik ook handschoenen nodig?

   Har jeg

   heb ik

   også

   ook

   brug for

   nodig hebben

   handsker

   handschoenen

   Uitgebreide uitleg

   Har jeg betekent hier “heb ik”. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”) bij jeg (“ik”). In deze ja-neevraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: Har jeg ...? is het herbruikbare patroon voor “Heb ik ...?”. også betekent “ook”. Het voegt iets toe aan wat al eerder of daarnaast geldt. Voorbeeld: Har du også brug for en jakke? — “Heb jij ook een jas nodig?” brug for vormt met have de vaste constructie have brug for (“nodig hebben”). Het zelfstandig naamwoord na for noemt wat nodig is. Voorbeeld: Jeg har brug for hjælp. — “Ik heb hulp nodig.” In de vraag staat de constructie door de inversie als Har jeg ... brug for ...?. handsker betekent “handschoenen”. Het is het meervoud van handske (“handschoen”); de vorm handsker duidt hier dus op meer dan één handschoen. Voorbeeld: Jeg har handsker på. — “Ik draag handschoenen.” Samen vormen de delen Har jeg også brug for handsker? de vraag “Heb ik ook handschoenen nodig?” Har jeg maakt de ja-neevraag, også betekent “ook”, en brug for handsker benoemt wat de spreker mogelijk nodig heeft.

4. De holder dine hænder varme.

   Ze houden je handen warm.

   De

   ze

   holder

   houden

   dine

   je/jouw

   hænder

   handen

   varme

   warm

   Uitgebreide uitleg

   De betekent hier ‘ze’ en is, volgens de bedoelde lezing van de vaste vertaling, de Deense vorm voor de derde persoon meervoud. Dat het woord aan het begin van de zin met een hoofdletter staat, verandert die vorm niet. Voorbeeld: De kommer. — ‘Ze komen.’ holder is de tegenwoordige tijd van holde, ‘houden’. Hier vormt holde met een voorwerp en een bijvoeglijk naamwoord de betekenis ‘iets in een bepaalde toestand houden’. De tegenwoordige tijd heeft bij verschillende onderwerpen dezelfde vorm; hier past holder bij De. Voorbeeld: Jeg holder døren åben. — ‘Ik houd de deur open.’ dine is de bezittelijke vorm voor ‘jouw/je’ bij een meervoudig zelfstandig naamwoord. De vorm kan zowel tegen één persoon als tegen meerdere personen gericht zijn; dine zegt dus dat het bezittelijke woord meervoudig is, niet hoeveel bezitters er zijn. Bij een enkelvoudig zelfstandig naamwoord staat doorgaans din bij een gemeenschappelijk-geslachtwoord en dit bij een onzijdig woord. hænder betekent ‘handen’ en is het meervoud van hånd, ‘hand’. Voorbeeld: Mine hænder er kolde. — ‘Mijn handen zijn koud.’ varme betekent hier ‘warm’. Het is de meervoudsvorm van varm en stemt in deze constructie overeen met het meervoudige hænder. Het bijvoeglijk naamwoord beschrijft de toestand waarin de handen gehouden worden. Voorbeeld: Hun holder fødderne varme. — ‘Zij houdt haar voeten warm.’ Samen vormt De holder dine hænder varme de structuur ‘ze houden jouw handen warm’: De voert de handeling uit, dine hænder is wat warm gehouden wordt, en varme benoemt de behouden toestand. De vaste Nederlandse vertaling is daarom: ‘Ze houden je handen warm.’

5. Hvor er mine handsker?

   Waar zijn mijn handschoenen?

   Hvor er

   waar is/zijn

   mine

   mijn

   handsker

   handschoenen

   Uitgebreide uitleg

   Hvor er is de vraagconstructie voor “waar is/zijn”: hvor vraagt naar een plaats en er is hier de vorm van “zijn” voor een vraag naar de locatie. Het werkwoord staat vóór het onderwerp, zoals in Hvor er bogen? — “Waar is het boek?” en Hvor er bøgerne? — “Waar zijn de boeken?” mine betekent hier “mijn” bij een meervoudig zelfstandig naamwoord. Het bezittelijk woord verwijst dus naar de bezitter van de handschoenen; de vorm mine wordt gebruikt bij meervoud, ongeacht het grammaticale geslacht van dat meervoudige zelfstandig naamwoord. Vergelijk min bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtswoord en mit bij een enkelvoudig onzijdig woord: min bog — “mijn boek”, mit hus — “mijn huis”, mine bøger — “mijn boeken”. handsker betekent “handschoenen”. Dit is het meervoud van handske — “handschoen”. De meervoudsvorm maakt duidelijk dat er naar meer dan één handschoen wordt gevraagd. Voor één handschoen kun je zeggen: Hvor er min handske? — “Waar is mijn handschoen?” Samen vormen de delen Hvor er + mine + handsker de vraag Hvor er mine handsker? — “Waar zijn mijn handschoenen?” De vraag zoekt de plaats van de handschoenen; mine geeft aan dat ze van de spreker zijn.

6. De ligger ved siden af din frakke.

   Ze liggen naast je jas.

   De

   ze

   ligger

   liggen

   ved siden af

   naast

   din

   je/jouw

   frakke

   jas

   Uitgebreide uitleg

   De betekent hier “ze” en verwijst in deze context naar de eerder genoemde handschoenen. Het is de derde persoon meervoud; het woord zelf verandert niet mee met het geslacht van de dingen waarnaar het verwijst. In een andere context kan de ook naar andere meervoudige personen of zaken verwijzen. ligger is de tegenwoordige tijd van ligge, “liggen”. De vorm beschrijft hier de plaats waar de voorwerpen zich bevinden. Bij een meervoudig onderwerp blijft de tegenwoordige tijd in het Deens dezelfde vorm: De ligger .... Een bruikbaar voorbeeld is: Bøgerne ligger på bordet. — “De boeken liggen op tafel.” ved siden af is een vaste voorzetseluitdrukking met de betekenis “naast”. Het benoemt een positie dicht bij de zijkant van iets. Bijvoorbeeld: Stolen står ved siden af bordet. — “De stoel staat naast de tafel.” din betekent “je/jouw” en staat hier vóór frakke. Deze vorm hoort bij één bezeten zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijke geslacht. Vergelijk dit bij een enkelvoudig onzijdig zelfstandig naamwoord en dine bij een meervoud: din frakke, dit hus, dine handsker — “je jas”, “je huis”, “je handschoenen”. Het bezit kan in het Deens vóór het zelfstandig naamwoord staan, zoals in dit voorbeeld. frakke betekent “jas”, meer bepaald een jas of mantel als kledingstuk. Het is hier enkelvoud; met bepaaldheid krijgt het doorgaans de vorm frakken, “de jas”. In de gegeven zin staat echter de bezittelijke bepaler din vóór het zelfstandig naamwoord: din frakke. Samen vormen de delen De ligger + ved siden af + din frakke de betekenis: “Ze liggen naast je jas.” De zin zegt dus dat de eerder genoemde voorwerpen zich naast de jas bevinden. De tegenwoordige tijd beschrijft hun huidige positie; din frakke geeft aan bij welke jas de plaatsbepaling wordt gemaakt.

7. Jeg tager dem på, før jeg går.

   Ik doe ze aan voordat ik ga.

   Jeg

   ik

   tager dem på

   ze aandoen

   før

   voordat

   går

   ga

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier ik en is het onderwerp in de eerste persoon enkelvoud. Een bruikbaar contrast is du voor één aangesproken persoon. Voorbeeld: Jeg går nu. — Ik ga nu. tager dem på betekent hier dat de spreker de eerder bedoelde meervoudige voorwerpen aantrekt. tager is de tegenwoordige tijd van tage (nemen), maar met på vormt het de constructie tage ... på — iets aantrekken. Het voornaamwoord dem is de objectvorm en på staat als partikel na het object. Voorbeeld: Jeg tager jakken på. — Ik trek de jas aan. Het nuttige contrast is tage ... af — iets uittrekken. før leidt een tijdsbepaling in en betekent voordat. Het verbindt de handeling van aantrekken met het latere gaan. går is de tegenwoordige tijd van gå (gaan/lopen). Deens verandert deze werkwoordsvorm niet volgens de persoon: ook bij du, hun en jeg blijft de tegenwoordige vorm går. Hier betekent hij, volgens de vaste vertaling, ga. Voorbeeld: Hun går hjem. — Zij gaat naar huis. Samen betekent Jeg tager dem på, før jeg går.: Ik doe ze aan voordat ik ga. De hoofdzin zegt wat de spreker aantrekt; før jeg går plaatst het gaan daarna. De tegenwoordige tijd in beide delen beschrijft hier een nabije opeenvolging.

8. Så er du klar til kulden.

   Dan ben je klaar voor de kou.

   Så

   dan

   er du

   ben je

   klar

   klaar

   kulden

   de kou

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier ‘dan’ en verwijst naar een gevolg of volgende stap in de gegeven situatie. Het kan in andere zinnen ook ‘zo’ betekenen, maar die betekenis past hier niet. er du bevat de tegenwoordige tijd van være (‘zijn’) en het voornaamwoord du (‘jij’). Omdat Så vooraan staat, komt het werkwoord vóór het onderwerp: Så er du ... = ‘Dan ben je ...’. Zonder zo’n vooropgeplaatst element is de gewone volgorde bijvoorbeeld Du er klar = ‘Jij bent klaar’. klar betekent hier ‘klaar’ of ‘gereed’. Het is een bijvoeglijk naamwoord en staat na er in de constructie at være klar (‘klaar zijn’). In klar til betekent het geheel ‘klaar voor’ of ‘klaar om iets te doen’. Voorbeeld: Jeg er klar til at gå. = ‘Ik ben klaar om te gaan.’ kulden betekent ‘de kou’. De basisvorm is kulde (‘kou’); kulden is de bepaalde vorm, vergelijkbaar met ‘de kou’. Het voorzetsel til hoort bij klar til en verbindt klar met datgene waarvoor iemand klaar is. Samen vormen klar til kulden de betekenis ‘klaar voor de kou’. De volledige opbouw is Så + er du + klar til kulden: eerst wordt het gevolg aangegeven (‘dan’), daarna ‘ben jij’, gevolgd door de toestand en datgene waarvoor die toestand geldt. De vaste betekenis is dus: ‘Dan ben je klaar voor de kou.’