De tafel dekken | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Lad os se på listen.

   Laten we naar de lijst kijken.

   Lad os

   laten we

   se på

   kijken naar

   listen

   de lijst

   Uitgebreide uitleg

   Lad os is een vaste manier om een voorstel te doen: “laten we …”. Lad is hier de gebiedende wijs van lade (“laten”), en os is het voornaamwoord voor “ons”. Na deze combinatie staat de volgende werkwoordsvorm zonder at. Voorbeeld: Lad os gå. — “Laten we gaan.” se på betekent hier “naar iets kijken”. Se is het werkwoord se (“zien/kijken”); in deze constructie blijft het in de infinitiefvorm zonder at. På geeft aan waar de blik op gericht is. De combinatie se på is daarom een nuttig patroon: se på + iets — “naar iets kijken”. Voorbeeld: Hun ser på filmen. — “Zij kijkt naar de film.” listen betekent “de lijst”. Het zelfstandig naamwoord is list; listen is de bepaalde vorm: list — “een lijst”, listen — “de lijst”. Het achtervoegsel -en markeert hier de bepaalde vorm van dit gemeenschappelijke geslacht-woord. Voorbeeld: Jeg læser listen. — “Ik lees de lijst.” Samen vormen de delen Lad os + se på + listen: “Laten we naar de lijst kijken.” De zin is een voorstel aan een groep inclusief de spreker om de lijst te bekijken.

2. Jeg har den her.

   Ik heb hem hier.

   Jeg

   ik

   har

   heb

   den her

   hem hier

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik” en is de vorm voor de eerste persoon enkelvoud wanneer de spreker zichzelf als onderwerp noemt. Een nuttig contrast is du (“jij”), bijvoorbeeld: Jeg har en bog. — “Ik heb een boek.” har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”). De vorm har blijft in het Deens hetzelfde bij verschillende personen: jeg har (“ik heb”), du har (“jij hebt”) en de har (“zij hebben”). In deze zin drukt het bezit of het bij zich hebben uit. den her is een aanwijzende combinatie. den verwijst naar één entiteit van het gemeenschappelijke grammaticale geslacht; her betekent “hier” en maakt de nabijheid expliciet. Samen betekent de combinatie in deze zin “hem hier”, volgens de vaste vertaling. Het is een bruikbaar patroon om iets specifieks in de nabijheid aan te wijzen; het concrete antecedent wordt in de aangeleverde zin niet benoemd. Samen vormen de delen Jeg har (“ik heb”) en den her (“hem hier”) de volledige betekenis: “Ik heb hem hier.”

3. Er kopperne klar?

   Zijn de kopjes klaar?

   Er

   zijn

   kopperne

   de kopjes

   klar

   klaar

   Uitgebreide uitleg

   Er is hier de tegenwoordige vorm van være (“zijn”). Deze Deense vorm verandert in de tegenwoordige tijd niet naar persoon of getal. In een ja/nee-vraag staat de persoonsvorm vóór het onderwerp: Er ...? is een bruikbaar vraagpatroon, bijvoorbeeld Er døren åben? — “Is de deur open?” kopperne betekent hier “de kopjes”. De basisvorm is kop; kopper is het meervoud en kopperne het bepaalde meervoud. Het slot -ne markeert hier de bepaaldheid van het meervoud, zodat de vorm overeenkomt met “de kopjes” en niet met een onbepaald meervoud. Voorbeeld: kopper — “kopjes”; kopperne — “de kopjes”. klar betekent hier “klaar” of “gereed” en beschrijft de toestand van kopperne. De combinatie met være vormt de betekenis “klaar zijn”. In andere contexten kan klar ook “duidelijk” betekenen, maar die betekenis past niet bij de vaste vertaling. De bronvorm is hier precies klar; die wordt niet herschreven. Samen vormen de delen de ja/nee-vraag Er kopperne klar?: “Zijn de kopjes klaar?” Er geeft de vraagvorm, kopperne is datgene waarnaar gevraagd wordt en klar benoemt de betreffende toestand.

4. Jeg har vasket dem alle.

   Ik heb ze allemaal gewassen.

   Jeg har

   ik heb

   vasket

   gewassen

   dem

   ze

   alle

   allemaal

   Uitgebreide uitleg

   Jeg har: jeg is het Deense persoonlijk voornaamwoord voor “ik”. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”). Samen met een voltooid deelwoord vormt har hier de Deense voltooide tegenwoordige tijd: de handeling wordt als voltooid voorgesteld in relatie tot het heden. Voorbeeld: Jeg har læst bogen. — “Ik heb het boek gelezen.” vasket: dit is het voltooid deelwoord van vaske (“wassen”). Het patroon har + voltooid deelwoord geeft hier har vasket, “heb gewassen”. Het voltooid deelwoord verandert hier niet om met het object overeen te komen. dem: dit is de objectsvorm van het Deense persoonlijk voornaamwoord van de derde persoon meervoud. Als onderwerp staat de (“ze/zij”); als object staat dem (“ze/hen”, afhankelijk van de Nederlandse vertaling). In deze zin is dem het object van vasket; de vorm geeft aan dat het om meerdere bedoelde personen of zaken gaat, maar de vaste gegevens leggen niet precies vast waarnaar het verwijst. alle: dit is de meervoudsvorm van al (“alle”). In dem alle benadrukt het dat de handeling op elk van de bedoelde personen of voorwerpen van toepassing is: “ze allemaal”. Voorbeeld: Jeg så dem alle. — “Ik zag ze allemaal.” Samen vormen Jeg har vasket dem alle. de betekenis “Ik heb ze allemaal gewassen.” De onderdelen zijn achtereenvolgens onderwerp (Jeg), hulpwerkwoord (har), voltooid deelwoord (vasket), object (dem) en de nadruk op volledigheid (alle).

5. Mangler der noget?

   Ontbreekt er iets?

   Mangler

   ontbreekt

   der

   er (plaatsaanduidend woord)

   noget

   iets

   Uitgebreide uitleg

   Mangler betekent hier “ontbreekt” en is de tegenwoordige tijd van mangle (“ontbreken”, “missen”). In deze vraag staat het werkwoord vóór het onderwerpachtige element; dat is een gebruikelijke vraagvolgorde in het Deens. Vergelijk: Jeg mangler en ske. — “Ik mis een lepel.” Daar betekent mangler dat de spreker iets niet heeft of nodig heeft. der is hier een plaatsaanduidend/existentieel woord: samen met mangler presenteert het wat er ontbreekt. Het verwijst in deze zin niet naar een concreet genoemde plaats. Het patroon Mangler der ...? is herbruikbaar voor “Ontbreekt er ...?” of “Is er ... tekort?” noget betekent hier “iets”. Het is een onbepaald voornaamwoord voor een niet nader bepaalde zaak. In een vraag kan het naar een nog onbekend object of ontbrekend onderdeel verwijzen, zonder dat de zin zelf vastlegt welk object dat is. Vergelijk: Er der noget? — “Is er iets?” Samen vormen de delen Mangler der noget?: mangler staat vooraan omdat het een vraag is, der geeft de existentiële constructie aan, en noget benoemt onbepaald wat ontbreekt. De volledige betekenis is: “Ontbreekt er iets?”

6. Vi mangler stadig en ske.

   We hebben nog één lepel nodig.

   Vi

   wij

   mangler

   hebben nodig; missen

   stadig

   nog; nog steeds

   ske

   lepel

   Uitgebreide uitleg

   Vi betekent hier “wij”: de spreker rekent zichzelf samen met minstens één andere persoon tot de groep. De vorm is hetzelfde als onderwerp in bijvoorbeeld Vi kommer (“Wij komen”). Als lijdend voorwerp gebruikt het Deens een andere vorm, os (“ons”): Hun ser os betekent “Zij ziet ons”. mangler is de tegenwoordige tijd van mangle (“ontbreken; nodig hebben; missen”). In deze zin betekent het, overeenkomstig de vertaling, “nodig hebben”: de groep heeft een lepel nodig. Het Deens gebruikt hiervoor vaak de constructie vi mangler + iets; daarin wordt uitgedrukt dat de groep iets mist of nodig heeft. Mangler verandert in de tegenwoordige tijd niet mee met de persoon of het meervoud: jeg mangler (“ik heb nodig”), vi mangler (“wij hebben nodig”) en de mangler (“zij hebben nodig”). stadig betekent hier “nog” of “nog steeds”. Het geeft aan dat de behoefte op dit moment voortduurt. In Jeg arbejder stadig betekent het bijvoorbeeld “Ik werk nog steeds”. In deze zin staat het vóór het object en ske. ske betekent “lepel”. De vorm is onbepaald enkelvoud; het bepaalde enkelvoud is skeen (“de lepel”) en het meervoud is skeer (“lepels”). Het onbepaalde lidwoord en vóór ske markeert hier een enkelvoudig, gemeen-geslachtelijk zelfstandig naamwoord. In de vaste vertaling wordt dit als “één lepel” weergegeven; de Deense vorm en is echter ook het gewone onbepaalde lidwoord “een”. Samen vormen Vi mangler stadig en ske de betekenis: “Wij hebben nog steeds een lepel nodig.” De groep heeft op dat moment dus nog behoefte aan een lepel. De formulering is alledaags en bruikbaar voor een concreet voorwerp dat nog nodig is.

7. Jeg kan hente en til.

   Ik kan er nog een halen.

   Jeg kan

   ik kan

   hente

   halen

   en til

   nog een

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan: Dit is een vaste combinatie van het onderwerp Jeg (“ik”) met kan (“kan”). Na kan staat in het Deens de infinitief zonder at: Jeg kan hente = “Ik kan halen”. kan verandert niet naar persoon of meervoud. Vergelijk: Jeg kan hente en ske. — “Ik kan een lepel halen.” hente: Hier betekent dit “halen” of “ophalen”. De vorm na kan is de infinitief hente; het modale werkwoord draagt de tijd en mogelijkheid van de combinatie. Zonder kan krijgt de tegenwoordige tijd een andere vorm: Jeg henter en ske. — “Ik haal een lepel.” en til: Deze combinatie betekent “nog een” of “er nog één”. en staat hier zelfstandig voor een niet nader genoemde zaak; til voegt de betekenis “extra” toe. Het is een herbruikbaar patroon: en til voor “nog één”, en bij een onzijdig zelfstandig naamwoord kan et til voorkomen. Voorbeeld: Vil du have en til? — “Wil je er nog een?” Samen vormen de delen Jeg kan hente en til: “Ik kan er nog een halen.” In de gegeven context slaat het weggelaten voorwerp op nog een lepel: de spreker biedt aan die extra lepel te halen. De modaliteit komt van kan, de handeling van hente, en en til geeft aan dat het om één extra exemplaar gaat.

8. Så er bordet dækket.

   Dan is de tafel gedekt.

   Så

   dan

   er

   is

   bordet

   de tafel

   dækket

   gedekt

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan” en plaatst deze toestand na iets eerder genoemd of gebeurd. Het kan in andere zinnen ook “zo” betekenen, maar hier geeft de vaste vertaling duidelijk een tijds- of volgordeverband aan. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”) voor onder andere ik, jij, hij/zij/het en meervoud; de vorm verandert hier niet met het onderwerp. In deze zin vormt het samen met dækket een mededelende zin over een toestand. bordet betekent “de tafel”. De basisvorm is bord (“tafel”); -et maakt hier de bepaalde enkelvoudsvorm: bordet = “de tafel”. Het is dus geen los woord voor “de”. Dezelfde vormingswijze zie je bijvoorbeeld in huset (“het huis”) naast hus (“huis”); het exacte achtervoegsel hangt af van het grammaticale woordtype van het zelfstandig naamwoord. dækket betekent hier “gedekt” of “bedekt”. Het is de vorm van het werkwoord dække (“bedekken”) die in deze zin als voltooid deelwoord of beschrijvende vorm bij er staat. De combinatie er dækket beschrijft de toestand van iets: “is gedekt”. In een andere context kan dække ook bijvoorbeeld “afdekken” of “dekken” betekenen; hier ondersteunt bordet de betekenis “de tafel is gedekt”. Samen geeft Så er bordet dækket. de volgorde dan + is + de tafel + gedekt: “Dan is de tafel gedekt.” De zin zegt dat de tafel op dat moment in de toestand van gedekt zijn is.