Hoofdpijn en rust | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg har lidt hovedpine.

   Ik heb een lichte hoofdpijn.

   Jeg

   ik

   har

   heb

   lidt

   een beetje

   hovedpine

   hoofdpijn

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: de spreker verwijst naar zichzelf. De vorm is de eerste persoon enkelvoud; als onderwerp blijft jeg dezelfde vorm, terwijl het werkwoord daarbij in de tegenwoordige tijd staat. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”). In jeg har betekent het “ik heb”; deze vorm wordt gebruikt bij jeg, maar ook bij meerdere andere onderwerpen, zoals du har (“jij hebt”) en vi har (“wij hebben”). Voorbeeld: Jeg har tid. — “Ik heb tijd.” lidt betekent hier “een lichte hoeveelheid” en verzacht de klacht: samen met hovedpine geeft het de betekenis “lichte hoofdpijn”. Het wordt gebruikt bij een niet-afgebakende hoeveelheid van iets dat hier als een toestand of niet-telbare klacht wordt opgevat. Voorbeeld: Jeg har lidt feber. — “Ik heb een beetje koorts.” hovedpine betekent “hoofdpijn”. Het is een zelfstandig naamwoord voor de klacht; het eerste deel verwijst naar het hoofd en pine naar pijn, maar in deze vaste samenstelling moet je het geheel leren als “hoofdpijn”. In het Deens kan het woord ook zonder een afzonderlijk lidwoord na een hoeveelheidswoord staan, zoals in lidt hovedpine. Samen vormen de delen Jeg har lidt hovedpine de eenvoudige mededeling “Ik heb een lichte hoofdpijn.” De volgorde is onderwerp (Jeg) + werkwoord (har) + hoeveelheid/nuancering (lidt) + klacht (hovedpine). Dit patroon is herbruikbaar met andere klachten of toestanden, bijvoorbeeld Jeg har lidt feber. — “Ik heb een beetje koorts.”

2. Sæt dig ned et øjeblik og hvil øjnene.

   Ga even zitten en laat je ogen rusten.

   Sæt dig ned

   ga zitten

   et øjeblik

   even; een ogenblik

   hvil

   rust

   øjnene

   de ogen

   Uitgebreide uitleg

   Sæt dig ned is een vaste, herbruikbare manier om iemand aan te sporen te gaan zitten. Sæt is de gebiedende wijs van sætte (“zetten”); in deze uitdrukking betekent het werkwoord samen met dig ned “gaan zitten”. Dig is hier het wederkerende voornaamwoord bij de aangesprokene: letterlijk ongeveer “zet jezelf”. Ned geeft de richting naar een lagere positie aan. Voorbeeld: Sæt dig her. — “Ga hier zitten.” Et øjeblik betekent “even” of “een ogenblik”. Øjeblik is een onzijdig zelfstandig naamwoord; et is het onzijdige onbepaalde lidwoord. Dat lidwoord drukt hier niet op zichzelf een geteld aantal uit. De bepaalde vorm is øjeblikket: “het ogenblik”. Voorbeeld: Vent et øjeblik. — “Wacht even.” Hvil is de gebiedende wijs van hvile, “rusten”. Hier is het de aansporing om de ogen te laten rusten. De gebiedende wijs heeft in deze vorm geen zichtbaar persoonlijk onderwerp nodig; de aangesprokene is uit de context duidelijk. Voorbeeld: Hvil lidt. — “Rust een beetje.” Øjnene betekent “de ogen”. Het grondwoord is øje (“oog”); øjne is het meervoud en øjnene het bepaalde meervoud. De uitgang -ne maakt hier dus het meervoud bepaald; het woord verwijst in deze zin naar de ogen van de aangesprokene, zoals ook in de vaste Nederlandse vertaling. Samen bestaat de zin uit twee bevelen die met og (“en”) verbonden zijn: eerst moet de aangesprokene gaan zitten, daarna de ogen laten rusten, en dat slechts et øjeblik, dus even. In natuurlijk Nederlands: “Ga even zitten en laat je ogen rusten.”

3. Kan du hente noget vand til mig?

   Kun je wat water voor me halen?

   Kan du

   kun je

   hente

   halen

   noget

   wat

   vand

   water

   til mig

   voor mij

   Uitgebreide uitleg

   Kan du staat aan het begin van een ja/nee-vraag. kan is de vorm van het modale werkwoord kunne voor de tegenwoordige tijd; du is het onderwerp “jij”. In een Deense vraag komt het werkwoord hier vóór het onderwerp: Kan du ...? = “Kun je ...?” Na kan staat het volgende werkwoord zonder at. hente betekent hier “halen” of “gaan halen”. Het is de infinitief na kan; het modale werkwoord draagt de tijd en hente blijft in deze vorm. Een herbruikbaar patroon is Kan du hente + iets? — “Kun je iets halen?” Voorbeeld: Kan du hente brød? — “Kun je brood halen?” noget betekent hier “wat” in de betekenis van een niet nader bepaalde hoeveelheid. Het verwijst samen met het volgende zelfstandig naamwoord naar een onbepaalde hoeveelheid, niet naar een expliciet genoemd aantal. Het Deense noget kan ook zelfstandig “iets” betekenen, maar in deze zin bepaalt vand de bedoelde inhoud. Voorbeeld: Jeg vil gerne have noget te. — “Ik wil graag wat thee.” vand betekent “water”. Het is een zelfstandig naamwoord; in noget vand gaat het om water als onbepaalde hoeveelheid. Het patroon noget + stofnaam is bruikbaar voor bijvoorbeeld noget mælk — “wat melk”. til mig betekent “voor mij” in deze zin. til is het voorzetsel en mig is de vorm van het persoonlijke voornaamwoord bij “mij” na dit voorzetsel. Vergelijk: til dig — “voor jou”. Voorbeeld: Hun laver mad til mig. — “Zij maakt eten voor mij.” Samen vormt Kan du hente noget vand til mig? de vraag: “Kun je wat water voor me halen?” De structuur is Kan du + infinitief hente + wat er gehaald moet worden, noget vand, + de begunstigde, til mig. De vraag richt zich dus op het kunnen of bereid zijn om dit voor de spreker te halen.

4. Her, drik langsomt af det.

   Hier, drink er langzaam van.

   Her

   hier

   drik

   drink

   langsomt

   langzaam

   af det

   ervan

   Uitgebreide uitleg

   Her betekent hier “hier” en wijst op de plaats waar de handeling moet gebeuren. Het is een bijwoord; het verandert niet mee met een persoon of zelfstandig naamwoord. drik is de gebiedende wijs van drikke (“drinken”). De vorm drik geeft een aansporing of opdracht: “drink!”. De gebiedende wijs heeft hier geen apart zichtbaar onderwerp en deze vorm markeert geen verschil tussen enkelvoud en meervoud. langsomt betekent “langzaam” en beschrijft hoe het drinken gebeurt. Het is hier een bijwoord. Het is verwant aan het bijvoeglijk naamwoord langsom (“langzaam”); in deze zin krijgt de beschrijving de vorm langsomt. af det betekent samen “ervan” of letterlijk “daarvan drinken”. af geeft de bron aan, en det is een onzijdig enkelvoudig voornaamwoord. In deze vaste context verwijst det naar het water dat in de voorafgaande zin wordt genoemd. De combinatie drikke af noget is een bruikbaar patroon voor drinken uit of van iets: drik af koppen betekent bijvoorbeeld “drink uit de beker”. Samen betekent Her, drik langsomt af det.: “Hier, drink er langzaam van.” Her bepaalt de plaats, drik is de opdracht, langsomt beschrijft de manier en af det benoemt waarvan er gedronken wordt. De zin is daardoor een directe, informele aansporing.

5. Jeg føler mig også lidt træt.

   Ik voel me ook een beetje moe.

   føler mig

   voel me

   også

   ook

   lidt

   een beetje

   træt

   moe

   Uitgebreide uitleg

   føler mig hoort bij het werkwoord føle en betekent hier dat de spreker een toestand ervaart. føler is de tegenwoordige tijd. Het Deense werkwoord verandert in deze tijd niet naar de persoon; Jeg is wel het onderwerp en verwijst hier naar de eerste persoon enkelvoud. mig is het reflexieve voornaamwoord in de vorm voor de eerste persoon enkelvoud. Samen vormt Jeg føler mig ... een herbruikbaar patroon voor lichamelijke of andere toestanden. Voorbeeld: Jeg føler mig godt tilpas. — Ik voel me goed. også betekent dat deze toestand naast iets anders geldt: de spreker voelt zich eveneens moe. Het is een bijwoord en verandert niet mee met persoon of getal. Voorbeeld: Hun er også træt. — Zij is ook moe. lidt maakt de graad kleiner: de spreker voelt een geringe mate van vermoeidheid. Het is hier geen zelfstandig naamwoord en drukt geen exact aantal uit. Voorbeeld: Jeg er lidt sulten. — Ik heb een beetje honger. træt is een bijvoeglijk naamwoord met de betekenis ‘moe’. In deze zin beschrijft het de toestand van de spreker na føler mig. De vorm træt staat bijvoorbeeld ook in Jeg er træt; bij een meervoudig onderwerp kan de vorm trætte voorkomen, zoals in De er trætte. — Zij zijn moe. Dat is een andere vorm dan de waargenomen vorm in de vaste zin. De volledige opbouw is Jeg føler mig + også + lidt + træt: de spreker zegt dat die zich eveneens in geringe mate moe voelt. De vertaling is dus: ‘Ik voel me ook een beetje moe.’

6. Du kan lægge dig i dette stille værelse.

   Je kunt in deze rustige kamer gaan liggen.

   Du kan

   je kunt

   lægge dig

   gaan liggen

   dette

   deze

   stille

   rustige

   værelse

   kamer

   Uitgebreide uitleg

   Du kan betekent hier “je kunt”. Du is de tweede persoon enkelvoud. kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne; met een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in het Deens zonder at: Du kan læse betekent “je kunt lezen”. lægge dig betekent hier “gaan liggen”. lægge sig is een wederkerende constructie voor de beweging waarbij iemand in een liggende houding komt. Het nuttige contrast is ligge, “liggen” (een toestand), tegenover lægge, “leggen” of in de wederkerende vorm “gaan liggen”. Voorbeeld: Jeg ligger på sengen. — “Ik lig op het bed.” dette betekent “deze” en verwijst in deze zin naar één bepaald onzijdig ding. Het demonstratief stemt hier af op het onzijdige værelse; het zegt op zichzelf niet hoeveel kamers er zijn. Bij een meervoudige verwijzing staat bijvoorbeeld disse (“deze”, meervoud). stille betekent hier “rustig” of “stil”, als eigenschap van de kamer. De vorm hoort bij het bijvoeglijk naamwoord stille; in deze woordgroep staat het bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord, maar deze vorm eindigt hier niet op -t. Voorbeeld: Et stille sted. — “Een rustige/stille plek.” værelse betekent “kamer”. Het is een onzijdig zelfstandig naamwoord: et værelse. Het bepaalde demonstratief ervoor is daarom dette værelse, “deze kamer”. Samen vormen dette stille værelse de naamwoordgroep “deze rustige kamer”. De hele zin Du kan lægge dig i dette stille værelse. betekent: “Je kunt in deze rustige kamer gaan liggen.” i geeft de plaats aan, terwijl kan de mogelijkheid uitdrukt en lægge dig de handeling van gaan liggen.

7. Jeg håber, at jeg snart får det bedre.

   Ik hoop dat ik me snel beter voel.

   håber

   hoop

   snart

   snel; binnenkort

   får det bedre

   zich beter voelen; beter worden

   Uitgebreide uitleg

   håber betekent hier “hoop”. Het is de tegenwoordige tijd van håbe (“hopen”): jeg håber = “ik hoop”. De vorm håber blijft in het Deens hetzelfde bij verschillende personen, bijvoorbeeld hun håber = “zij hoopt”. at leidt de bijzin in die de inhoud van de hoop geeft. Na Jeg håber volgt dus wat de spreker hoopt. In de bijzin staat opnieuw jeg, omdat de spreker zelf degene is die zich beter zal voelen. snart betekent “snel” of “binnenkort”. Het geeft aan dat de verwachte verbetering in de nabije toekomst ligt; het zegt niet hoe groot die verbetering is. får det bedre is een vaste, bruikbare uitdrukking voor “zich beter voelen” of “beter worden”. får is de tegenwoordige tijd van få (“krijgen”); in deze uitdrukking drukt het samen met det bedre een overgang naar een betere toestand uit. bedre is de vergrotende trap van god (“goed”): god – bedre – bedst (“goed” – “beter” – “best”). Hier gaat bedre dus over een verbetering ten opzichte van de huidige toestand. det hoort bij deze uitdrukking en verwijst hier niet naar een in de zin genoemde persoon. Voorbeeld: Jeg håber, at du får det bedre. — “Ik hoop dat je je beter voelt.” Dit gebruikt dezelfde hoopconstructie, maar met du als degene die beter wordt. Samen betekent Jeg håber “ik hoop”, en de bijzin at jeg snart får det bedre geeft aan waarop die hoop gericht is: dat de spreker binnenkort een betere toestand bereikt. De volledige betekenis is: “Ik hoop dat ik me snel beter voel.”

8. Bliv her, og ring til mig, hvis du har brug for noget.

   Blijf hier en bel me als je iets nodig hebt.

   Bliv

   blijf

   her

   hier

   ring

   bel

   til mig

   naar mij

   hvis

   als

   du har brug for

   nodig hebben

   noget

   iets

   Uitgebreide uitleg

   Bliv betekent hier “blijf” en is de gebiedende wijs van blive (“blijven”). De vorm richt zich rechtstreeks tot één aangesproken persoon. Voorbeeld: Bliv her! — “Blijf hier!” her betekent “hier” en verwijst naar de plaats van de spreker of naar de plaats die in de situatie als nabij geldt. Het is een plaatsbijwoord en verandert niet mee met de persoon. ring betekent hier “bel” en is de gebiedende wijs van ringe (“bellen”). De gebiedende wijs geeft een verzoek of opdracht. Voorbeeld: Ring til mig i morgen. — “Bel me morgen.” til mig betekent “naar mij” en bestaat uit het voorzetsel til (“naar”) en de vorm mig (“mij”). Na til staat hier de objectsvorm mig, niet het onderwerppronomen jeg (“ik”). Bij ringe til geeft deze combinatie aan wie gebeld moet worden. hvis betekent “als” in een voorwaardelijke bijzin. Het leidt de voorwaarde in: iets geldt onder de voorwaarde die daarna wordt genoemd. Voorbeeld: Ring, hvis du er forsinket. — “Bel als je te laat bent.” du har brug for betekent letterlijk “je hebt behoefte aan” en wordt als vaste constructie gebruikt voor “je hebt nodig”. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”); bij du staat de vorm har. Het onderdeel brug for hoort bij deze constructie en betekent niet hier simpelweg “gebruik voor”. Voorbeeld: Jeg har brug for hjælp. — “Ik heb hulp nodig.” noget betekent hier “iets”: een onbepaald ding of een onbepaalde hoeveelheid waar behoefte aan kan zijn. Het is een onbepaald voornaamwoord; het benoemt niet welk ding het is. Voorbeeld: Har du brug for noget? — “Heb je iets nodig?” Samen bestaat de uiting uit twee opdrachten: Bliv her (“Blijf hier”) en ring til mig (“bel me”). hvis du har brug for noget voegt de voorwaarde toe: “als je iets nodig hebt”. De volledige betekenis is daarom: “Blijf hier en bel me als je iets nodig hebt.”