Warm worden | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg fryser nu.

   Ik heb het nu koud.

   Jeg

   ik

   fryser

   heb het koud

   nu

   nu

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: de spreker verwijst naar zichzelf. Het is de eerste persoon enkelvoud. In het Deens blijft jeg dezelfde vorm als onderwerp; het werkwoord laat zien welke persoon bedoeld wordt. fryser komt van at fryse (“vriezen” of, bij een persoon, “het koud hebben”). In deze zin beschrijft het de lichamelijke toestand van de spreker, wat overeenkomt met de vaste vertaling “ik heb het koud”. fryser is de tegenwoordige tijd: jeg fryser = “ik heb het koud / ik bevries”. Het werkwoord verandert in de tegenwoordige tijd niet mee met de persoon: jeg fryser en bijvoorbeeld de fryser hebben dezelfde werkwoordsvorm. In een andere context kan fryse ook letterlijk betekenen dat iets bevriest; hier gaat het om de ervaring van kou. nu betekent “nu” en plaatst de toestand in het huidige moment. Het kan ook op andere plaatsen in een Deense zin staan, maar hier staat het aan het einde en verduidelijkt het dat de spreker op dit moment kou heeft. Samen vormen de delen Jeg + fryser + nu de mededeling “Ik heb het nu koud.” De spreker is degene die de toestand ervaart, fryser geeft die toestand in de tegenwoordige tijd weer, en nu beperkt haar tot het huidige moment.

2. Pak dig ind i dette varme tæppe.

   Wikkel jezelf in deze warme deken.

   Pak dig ind

   wikkel jezelf in

   dette

   deze / dit

   varme

   warme

   tæppe

   deken

   Uitgebreide uitleg

   Pak dig ind is een vaste, scheidbare werkwoordelijke constructie: pakke betekent hier “inpakken” en pak is de gebiedende wijs voor één aangesproken persoon. dig is het wederkerende voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud; ind voegt het idee van naar binnen/in iets toe. Samen betekent de constructie hier “wikkel jezelf in”. Voorbeeld: Pak dig ind i et tæppe. — “Wikkel jezelf in een deken.” dette betekent “deze/dit” en wijst hier, volgens de vertaling, naar de deken. De vorm is de onzijdige enkelvoudsvorm. De Deense tegenhangers zijn denne bij enkelvoudige en-woorden en disse bij meervoud; dette drukt op zichzelf geen aantal uit. varme is de vorm van het bijvoeglijk naamwoord varm (“warm”). Na het aanwijzende woord krijgt het bijvoeglijk naamwoord hier de vorm varme. De referentie van de hele woordgroep is bepaald, maar tæppe zelf krijgt geen bepaald achtervoegsel. De vergelijking is varm — varmere — varmest: warm — warmer — warmst. Hier beschrijft varme de deken, niet de aangesproken persoon. tæppe betekent “deken” en is een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord: et tæppe. Handige vormen zijn tæpper (“dekens”) en tæppet (“de deken”). In deze zin maakt dette samen met tæppe duidelijk dat het om deze specifieke deken gaat. In het geheel geeft de gebiedende wijs een directe instructie. i betekent “in” en verbindt de handeling met het voorwerp: Pak dig ind i dette varme tæppe. De volledige betekenis is daarom: “Wikkel jezelf in deze warme deken.”

3. Mine hænder er også kolde.

   Mijn handen zijn ook koud.

   Mine

   mijn (bij een meervoudig bezit)

   hænder

   handen

   er

   zijn

   også

   ook

   kolde

   koud

   Uitgebreide uitleg

   Mine is de bezittelijke vorm voor een meervoudig zelfstandig naamwoord: min bij een gemeenschappelijk geslacht in het enkelvoud, mit bij onzijdig enkelvoud en mine in het meervoud. Hier hoort mine bij hænder. hænder betekent hier “handen”. Het is het meervoud van hånd: en hånd – hænder. De klinker verandert dus in het meervoud; hænder is niet een losse afleiding van een ander zelfstandig naamwoord. Voorbeeld: Mine hænder er varme. = Mijn handen zijn warm. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Deze vorm wordt in het Deens bij verschillende personen en zowel enkelvoud als meervoud gebruikt: jeg er = ik ben, de er = zij zijn. Voorbeeld: Vi er klar. = Wij zijn klaar. også betekent “ook” en voegt hier toe dat dezelfde eigenschap eveneens op de handen van toepassing is. Voorbeeld: Jeg er også træt. = Ik ben ook moe. kolde is de meervoudsvorm van het bijvoeglijk naamwoord kold (“koud”). De vormen zijn kold (enkelvoud), koldt (onzijdig enkelvoud) en kolde (meervoud en bepaalde vorm). In kolde is het meervoud van hænder dus de relevante voorwaarde. De vergelijking is kold – koldere – koldest (“koud” – “kouder” – “koudst”). Voorbeeld: Fingrene er kolde. = De vingers zijn koud. Samen vormen de delen Mine hænder (“mijn handen”), er kolde (“zijn koud”) en også (“ook”) de betekenis: “Mijn handen zijn ook koud.”

4. Hold om denne varme kop et stykke tid.

   Houd deze warme kop een tijdje vast.

   Hold om

   vasthouden

   denne

   deze

   varme

   warme

   kop

   kop

   et stykke tid

   een tijdje

   Uitgebreide uitleg

   Hold om staat hier als imperatief: het is een aansporing om iets vast te houden of er de handen omheen te houden. Het werkwoord is holde; hold is de gebiedende wijs. Het voorzetsel om hoort in deze betekenis bij het werkwoord: holde om noget betekent niet simpelweg hetzelfde als alleen holde. Voorbeeld: Hold om glasset. — Houd het glas vast. denne betekent hier deze en verwijst naar één concreet ding dat in de situatie wordt aangewezen of bedoeld. Het is de enkelvoudige vorm die bij het gemeenschappelijke geslacht van kop past. Een meervoudige vorm is disse: disse kopper — deze koppen. varme betekent hier warme. Het bijvoeglijk naamwoord is varm; varme is de vorm die na een aanwijzend woord als denne voor een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud wordt gebruikt. Vergelijk: en varm kop — een warme kop, maar denne varme kop — deze warme kop. De vorm varme hoort dus bij het bijvoeglijk naamwoord varm, niet bij het zelfstandig naamwoord. kop is het zelfstandig naamwoord voor een kop of beker. Het is hier enkelvoud en staat na denne: denne kop — deze kop. Voorbeeld: Koppen er varm. — De kop is warm. et stykke tid is een vaste tijdsaanduiding met de betekenis een tijdje of enige tijd. Letterlijk bevat de uitdrukking et stykke — een stuk — en tid — tijd, maar samen geeft zij de duur aan, niet een letterlijk stuk van een voorwerp. Voorbeeld: Vent et stykke tid. — Wacht een tijdje. Samen vormen de delen: Hold om + denne varme kop + et stykke tid. De gebiedende wijs geeft de opdracht, denne varme kop is wat moet worden vastgehouden en et stykke tid zegt hoelang. De volledige betekenis is daarom: Houd deze warme kop een tijdje vast.

5. Det hjælper lidt.

   Dat helpt een beetje.

   Det

   dat / het

   hjælper

   helpt

   lidt

   een beetje

   Uitgebreide uitleg

   Det staat hier als zelfstandig voornaamwoord voor iets dat uit de context duidelijk is. In deze zin wordt het in het Nederlands natuurlijk weergegeven als “dat” of “het”; de precieze referent wordt door deze ene zin niet zelfstandig vastgelegd. Het is niet het onbepaalde lidwoord: het staat hier zelf als onderwerp. hjælper betekent hier “helpt”. Dit is de tegenwoordige tijd van hjælpe (“helpen”): jeg hjælper = “ik help”, det hjælper = “het/dat helpt”. De vorm hjælper verandert in het Deens niet naar persoon of enkelvoud/meervoud; het onderwerp bepaalt dus niet een aparte werkwoordsvorm. Voorbeeld: Det hjælper. — “Dat helpt.” lidt verzacht of beperkt de mate: “een beetje”. Het staat hier bij hjælper en maakt de betekenis “helpt een beetje”, niet “helpt volledig”. Vergelijk meget (“veel”): Det hjælper meget. — “Dat helpt veel.” Samen vormen de woorden Det hjælper lidt.: “Dat helpt een beetje.” De zin zegt dat iets een kleine mate van hulp biedt. De omliggende zinnen geven een situatie van vasthouden en rusten, maar deze korte zin specificeert niet zelfstandig precies waar det naar verwijst.

6. Sæt dig i sofaen og hvil dig.

   Ga op de bank zitten en rust uit.

   Sæt dig

   ga zitten

   sofaen

   de bank

   hvil dig

   rust uit

   Uitgebreide uitleg

   Sæt dig betekent hier dat de aangesprokene moet gaan zitten. Sæt is de gebiedende wijs van sætte (“zetten”); in deze combinatie betekent het natuurlijk “gaan zitten”. dig is een wederkerend voornaamwoord voor de tweede persoon enkelvoud: de aangesprokene en degene die gaat zitten zijn dezelfde persoon. Voorbeeld: Sæt dig her. — “Ga hier zitten.” sofaen betekent “de bank”. Het basiswoord is sofa; de uitgang -en markeert hier de bepaalde vorm van dit Deense zelfstandig naamwoord. Het is dus niet een aparte betekenisdragende woordstam. Voorbeeld: Katten ligger på sofaen. — “De kat ligt op de bank.” hvil dig betekent “rust uit”. Hvil is de gebiedende wijs van hvile (“rusten”), en dig maakt de uitdrukking wederkerend voor de aangesprokene. Het herhaalde dig verwijst grammaticaal naar dezelfde tweede persoon als in Sæt dig; het is niet de persoon of het voorwerp waarop de rust betrekking heeft. Voorbeeld: Hvil dig lidt. — “Rust een beetje uit.” og verbindt de twee bevelen. De zin geeft eerst de opdracht om op de bank te gaan zitten en daarna de opdracht om uit te rusten. In beide bevelen is het onderwerp niet uitgesproken. De gebiedende wijs richt zich op de aangesprokene; het expliciete dig is hier de vorm voor de tweede persoon enkelvoud. Samen betekent de hele uiting: “Ga op de bank zitten en rust uit.”

7. Rummet føles varmere nu.

   De kamer voelt nu warmer aan.

   Rummet

   de kamer

   føles

   voelt aan

   varmere

   warmer

   nu

   nu

   Uitgebreide uitleg

   Rummet betekent hier “de kamer”. Het is de bepaalde vorm van rum (“kamer/ruimte”): et rum = “een kamer/ruimte”, rummet = “de kamer/ruimte”. De uitgang -et markeert hier zowel het onzijdige woordtype van rum als de bepaalde vorm; het is dus niet op zichzelf een aanduiding van een aantal. føles komt van føle (“voelen”) en is hier de tegenwoordige tijd. In deze constructie beschrijft het werkwoord hoe iets aanvoelt: Rummet føles varmt. = “De kamer voelt warm aan.” Het onderwerp is Rummet; de kamer wordt dus beschreven als datgene wat warm aanvoelt, niet als iemand die bewust iets voelt. varmere is de vergrotende trap van het bijvoeglijk naamwoord varm (“warm”): varm – varmere – varmest (“warm” – “warmer” – “warmst”). De vorm varmere vergelijkt de huidige warmte met een eerder genoemde of begrepen toestand. Voorbeeld: Vandet føles koldere i dag. = “Het water voelt vandaag kouder aan.” nu betekent “nu” en plaatst de beschreven toestand in het huidige moment. In deze zin staat het na varmere, maar de precieze plaats kan in het Deens afhankelijk van de zinsbouw variëren. Samen vormen de delen Rummet + føles + varmere + nu de betekenis: “De kamer voelt nu warmer aan.” De zin zegt dat de kamer op dit moment warmer aanvoelt dan eerder of dan een relevante vergelijkingstoestand. varmere drukt die vergelijking uit; nu geeft aan wanneer deze waarneming geldt.

8. Jeg lukker vinduet, så det bliver ved med at være sådan.

   Ik doe het raam dicht, zodat het zo blijft.

   lukker

   doe dicht; sluit

   vinduet

   het raam

   så

   zodat

   det

   het

   bliver ved med at være

   blijft zijn

   sådan

   zo

   Uitgebreide uitleg

   lukker betekent hier ‘doe dicht’ en is de tegenwoordige tijd van lukke (‘sluiten’). In Jeg lukker ... is Jeg het onderwerp; lukker verandert in het Deens niet naar persoon of getal. Voorbeeld: Jeg lukker døren. — ‘Ik doe de deur dicht.’ vinduet betekent ‘het raam’. Het basiswoord is vindue; de uitgang -et maakt hier de bepaalde vorm: vinduet = ‘het raam’. De vorm staat als lijdend voorwerp bij lukker. så verbindt hier de handeling met het beoogde gevolg: ‘zodat’. De vaste betekenis in deze zin is dus niet het tijdswoord ‘dan’. Voorbeeld: Jeg skriver det ned, så jeg kan huske det. — ‘Ik schrijf het op, zodat ik het kan onthouden.’ det is hier het onzijdige enkelvoudige voornaamwoord ‘het’. Het verwijst in deze zin naar de toestand die met sådan wordt aangeduid; de precieze zaak of toestand wordt niet verder benoemd. In het Deens heeft det de onzijdige vorm; het is niet automatisch een verwijzing naar het dichtstbijzijnde zelfstandig naamwoord. bliver ved med at være is een doorlopende constructie: bliver komt van blive (‘worden, blijven’), ved med at geeft voortzetting aan, en være betekent ‘zijn’. Samen betekent de constructie hier ‘blijft zijn’ of natuurlijker ‘zo blijft’. De tegenwoordige vorm bliver varieert niet naar persoon of getal. Voorbeeld: Hun bliver ved med at læse. — ‘Zij blijft lezen.’ sådan betekent ‘zo’ of ‘op die manier’. Het beschrijft hier de toestand waarnaar det verwijst. Het is een bijwoord, geen vorm van een zelfstandig naamwoord. Samen ontstaat de betekenis: Jeg lukker vinduet = ‘Ik doe het raam dicht’, en så det bliver ved med at være sådan = ‘zodat het zo blijft’. De hele zin betekent daarom: ‘Ik doe het raam dicht, zodat het zo blijft.’