Vermoeide ogen en schermpauzes | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Mine øjne føles trætte.

   Mijn ogen voelen moe.

   Mine

   mijn

   øjne

   ogen

   føles

   voelen

   trætte

   moe

   Uitgebreide uitleg

   Mine betekent hier “mijn” en staat vóór øjne. In het Deens heeft het bezittelijk voornaamwoord een vorm voor meervoudige zelfstandige naamwoorden: min bij een enkelvoudig woord en mine bij een meervoudig woord. Voorbeeld: Mine hænder føles kolde. — “Mijn handen voelen koud aan.” øjne betekent “ogen”. Het is het meervoud van øje (“oog”): et øje → øjne. Het woord is dus zelf het meervoudige onderwerp van de zin. føles betekent hier “voelen” in de betekenis “aanvoelen”. Het is de tegenwoordige tijd van føle (“voelen”) en heeft in het Deens dezelfde vorm bij verschillende personen; er komt hier geen aparte persoonsuitgang bij. De constructie X føles + bijvoeglijk naamwoord beschrijft hoe iets aanvoelt. Voorbeeld: Vandet føles koldt. — “Het water voelt koud aan.” trætte betekent hier “moe”. De basisvorm is træt; trætte is de meervoudsvorm die overeenkomt met het meervoudige onderwerp øjne. Ter vergelijking: Et øje føles træt. — “Een oog voelt moe aan.” In het meervoud wordt dat Øjne føles trætte. Samen vormen de delen: Mine øjne (“mijn ogen”) + føles (“voelen aan”) + trætte (“moe”). De volledige betekenis is dus: “Mijn ogen voelen moe.”

2. Skærmen er måske for lys.

   Het scherm is misschien te fel.

   Skærmen

   het scherm

   er

   is

   måske

   misschien

   for

   te

   lys

   fel

   Uitgebreide uitleg

   Skærmen betekent hier “het scherm”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van skærm (“scherm”): skærm → skærmen. Het achtervoegsel -en markeert hier een bepaald zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijke geslacht; het betekent niet op zichzelf “één”. er is de tegenwoordige tijd van at være (“zijn”). In het Deens is er dezelfde vorm bij enkelvoud en meervoud: bijvoorbeeld Jeg er (“ik ben”) en De er (“zij zijn”). Hier verbindt het het scherm met de beschrijving for lys. måske betekent “misschien” en maakt de uitspraak onzeker. Het staat hier vóór de beschrijving die onzeker wordt gemaakt. Voorbeeld: Måske regner det. — “Misschien regent het.” for betekent hier “te” in de betekenis “meer dan gewenst of geschikt”. Het vormt samen met een bijvoeglijk naamwoord het patroon for + bijvoeglijk naamwoord: for dyr — “te duur”. Dit is iets anders dan til, dat onder andere “voor” in de zin van bestemming of doel kan betekenen. lys betekent hier “fel” of “licht” als beschrijving van de helderheid van het scherm. Het is de basisvorm van het bijvoeglijk naamwoord; een bruikbare vergelijkingsreeks is lys — lysere — lysest (“fel/licht” — “feller/lichter” — “felst/lichtst”). In for lys staat de basisvorm na for, omdat de constructie “te + eigenschap” gebruikt. Samen betekent Skærmen er måske for lys.: “Het scherm is misschien te fel.” De structuur is het scherm + is + misschien + te fel: de spreker beschrijft de helderheid als mogelijk hoger dan gewenst.

3. Kan jeg gøre den mørkere?

   Kan ik het donkerder maken?

   Kan jeg

   kan ik

   gøre

   maken

   den

   het

   mørkere

   donkerder

   Uitgebreide uitleg

   Kan jeg betekent hier “kan ik?” en vormt het begin van een ja/nee-vraag. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) voor onder andere ik; in deze vraag staat de persoonsvorm vóór het onderwerp: Kan jeg ...?. gøre is de infinitief van gøre (“doen/maken”). Na het modale werkwoord kan volgt de infinitief zonder extra partikel: kan ... gøre = “kan ... maken/doen”. In deze zin betekent het samen met het volgende deel “het donkerder maken”. den is een persoonlijk voornaamwoord voor een enkelvoudig common-gender-referent in het Deens. Volgens de vaste vertaling en de context verwijst het hier naar het scherm; de vorm zelf draagt niet de Nederlandse keuze tussen het en hem over. Een bruikbaar voorbeeld is: Jeg ændrer den. — “Ik verander het.” mørkere is de comparatief van mørk (“donker”): mørk → mørkere → mørkest (“donker” → “donkerder” → “donkerst”). De comparatief drukt hier een verandering naar een hogere mate van donkerte uit. Het is mørk dat wordt vergeleken, niet het zelfstandig naamwoord waarnaar den verwijst. Samen vormen de delen Kan jeg + gøre den + mørkere?: “Kan ik het donkerder maken?” Het modale werkwoord vraagt naar mogelijkheid of toestemming, gøre geeft de handeling aan, den is het scherm als voorwerp en mørkere beschrijft het beoogde resultaat. Het is een gewone, directe vraag in een praktische situatie.

4. Prøv at sænke lysstyrken.

   Probeer de helderheid lager te zetten.

   Prøv

   probeer

   at sænke

   lager zetten

   lysstyrken

   de helderheid

   Uitgebreide uitleg

   Prøv betekent hier “probeer”. Het is de gebiedende wijs van at prøve (“proberen”); de vorm is gericht aan één of meer aangesproken personen, zonder dat het Deense werkwoord hier een aparte meervoudsvorm heeft. Voorbeeld: Prøv igen. — “Probeer het opnieuw.” at sænke betekent “lager zetten” of “verlagen”. at markeert hier het daaropvolgende infinitief, en sænke is de infinitief van het werkwoord “verlagen”. Het werkwoord beschrijft dat iets op een lager niveau wordt gebracht; het gaat hier om de helderheid, niet om donkerder worden als zelfstandige handeling. Voorbeeld: Jeg vil sænke temperaturen. — “Ik wil de temperatuur verlagen.” lysstyrken betekent hier “de helderheid”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van lysstyrke (“helderheid”): en lysstyrke → lysstyrken. De uitgang -en markeert hier bepaaldheid, vergelijkbaar met “de” in het Nederlands. In deze zin verwijst het zelfstandig naamwoord naar de helderheidsinstelling. Samen vormt Prøv at sænke lysstyrken een verzoek of instructie: “Probeer de helderheid lager te zetten.” Het patroon Prøv at + infinitief is herbruikbaar om iemand aan te moedigen iets te proberen, bijvoorbeeld Prøv at åbne vinduet. — “Probeer het raam te openen.”

5. Jeg bør også hvile mine øjne.

   Ik moet mijn ogen ook laten rusten.

   Jeg bør

   ik moet / ik zou moeten

   også

   ook

   hvile

   rusten

   mine

   mijn

   øjne

   ogen

   Uitgebreide uitleg

   Jeg bør betekent hier dat de spreker vindt dat hij of zij dit zou moeten doen: “ik zou moeten”. bør is de tegenwoordige vorm van burde; het is een modaal werkwoord en wordt gevolgd door een infinitief zonder at. Vergelijk: Jeg bør hvile. — “Ik zou moeten rusten.” De vorm bør verandert hier niet voor persoon of enkelvoud/meervoud. også betekent “ook” en voegt deze handeling toe aan iets anders dat de spreker zou moeten doen. In deze zin staat het na Jeg bør en vóór hvile; de precieze plaats van også kan in het Deens de nadruk beïnvloeden. hvile is de infinitief “rusten”. Na het modale bør blijft deze vorm onvervoegd: bør hvile. In hvile mine øjne betekent het concreet dat de ogen rust krijgen. Voorbeeld: Lad dine øjne hvile. — “Laat je ogen rusten.” mine betekent “mijn” bij een meervoudig zelfstandig naamwoord. Het bezittelijke woord verwijst grammaticaal naar de bezitter, terwijl de vorm hier aansluit bij het meervoud van het volgende zelfstandig naamwoord. Bij enkelvoud is de vorm bijvoorbeeld mit øje — “mijn oog”; bij meervoud mine øjne — “mijn ogen”. øjne betekent hier “ogen”. Het is het meervoud van øje — “oog”. De combinatie mine øjne maakt duidelijk dat het om de ogen van de spreker gaat; mine markeert bezit en øjne markeert meervoud. Samen vormen de delen Jeg bør også hvile mine øjne de betekenis: “Ik zou mijn ogen ook moeten laten rusten.”

6. Kig væk fra skærmen nu.

   Kijk nu weg van het scherm.

   Kig

   kijk

   væk fra

   weg van

   skærmen

   het scherm

   nu

   nu

   Uitgebreide uitleg

   Kig is de gebiedende wijs van kigge (“kijken”). De vorm geeft hier een directe instructie aan één aangesproken persoon; het onderwerp wordt in het Deens normaal niet apart genoemd in deze gebiedende wijs. Vergelijk: Kig her. = “Kijk hier.” væk fra betekent samen “weg van”. væk geeft een beweging of gerichtheid weg, en fra noemt het punt waarvan iets weggaat. Als vaste herbruikbare combinatie kun je bijvoorbeeld zeggen: Gå væk fra døren. = “Ga weg van de deur.” skærmen betekent hier “het scherm”. Het basiswoord is skærm; skærmen is de bepaalde enkelvoudsvorm: skærm = “een scherm”, skærmen = “het scherm”. De uitgang -en markeert hier dus bepaaldheid bij dit zelfstandig naamwoord. nu betekent “nu” en plaatst de instructie in het huidige moment. Het verandert niet mee met persoon of aantal. Samen vormen de delen de instructie Kig væk fra skærmen nu.: “Kijk nu weg van het scherm.” Kig geeft de opdracht, væk fra skærmen specificeert waarvan de blik moet weggaan, en nu zegt wanneer dat moet gebeuren.

7. Det føles bedre.

   Dat voelt beter.

   Det

   dat

   føles

   voelt

   bedre

   beter

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “dat” en staat als onderwerp vóór føles. De precieze referent wordt in deze vaste zin niet benoemd. De vorm kan in het Deens onder meer als voornaamwoordelijk of onpersoonlijk onderwerp functioneren; uit deze zin volgt niet dat er een specifiek zelfstandig naamwoord wordt bedoeld. føles betekent hier “voelt aan”. Het is de tegenwoordige vorm van de s-vorm bij at føle (“voelen”); in deze constructie geeft die vorm weer hoe iets aanvoelt. De actieve tegenwoordige vorm is føler, bijvoorbeeld in Jeg føler kulden. — “Ik voel de kou.” Dat is een andere constructie: jeg is daar degene die voelt. Een bruikbaar voorbeeld met dezelfde aanvoelconstructie is Det føles koldt. — “Het voelt koud.” bedre is de vergrotende trap van god (“goed”): god – bedre – bedst (“goed” – “beter” – “best”). Als vergrotende trap drukt bedre hier een vergelijking uit, zonder de andere toestand of ervaring te benoemen. Voorbeeld: Det føles bedre nu. — “Het voelt nu beter.” Samen vormen Det + føles + bedre de betekenis “Dat voelt beter.” De zin beschrijft hoe de bedoelde toestand of ervaring aanvoelt en benoemt niet waardoor die verbetering komt.

8. Tag endnu en pause senere.

   Neem later nog een pauze.

   Tag

   neem

   endnu

   nog

   pause

   pauze

   senere

   later

   Uitgebreide uitleg

   Tag is de gebiedende wijs van tage (“nemen”). In het Deens heeft deze vorm hier geen zichtbare persoons- of meervoudsmarkering; dezelfde vorm kan dus tegen één persoon of tegen meerdere personen worden gebruikt. Voorbeeld: Tag en bog. — “Neem een boek.” endnu betekent hier “nog” in de betekenis “nog een, een extra”. Samen met en vormt het de herbruikbare combinatie endnu en (“nog een”). en is het onbepaalde lidwoord; op zichzelf bewijst het geen bepaald numeriek aantal. Voorbeeld: Vi vil have endnu en kop kaffe. — “We willen nog een kop koffie.” pause is het zelfstandig naamwoord voor “pauze”. Het is een gemeenschappelijk-geslachtswoord en staat hier met het onbepaalde lidwoord en: en pause. Het meervoud is pauser. Voorbeeld: Jeg tager en pause. — “Ik neem een pauze.” senere betekent “later”. Het is ook de vergrotende vorm van sen (“laat”): sen — senere — senest (“laat” — “later” — “uiterlijk/laatst”). In deze zin functioneert senere als bijwoord en geeft het aan dat het nemen van de pauze op een later tijdstip gebeurt. Voorbeeld: Vi taler senere. — “We praten later.” Samen vormen Tag en endnu en pause de aansporing “neem nog een pauze”; senere plaatst die handeling op een later tijdstip. De volledige betekenis is daarom: “Neem later nog een pauze.”