Een wekelijks schoonmaakschema | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Vi har brug for en bedre rengøringsplan for lejligheden.

   We hebben een beter schoonmaakschema voor het appartement nodig.

   Vi har brug for

   nodig hebben

   bedre

   beter

   rengøringsplan

   schoonmaakschema

   lejligheden

   het appartement

   Uitgebreide uitleg

   Vi har brug for is een vaste Deense constructie voor “nodig hebben”. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”); in het Deens blijft die vorm bij verschillende personen hetzelfde. Het patroon is [onderwerp] har brug for [iets]: “iemand heeft iets nodig”. Voorbeeld: Jeg har brug for hjælp. — “Ik heb hulp nodig.” bedre betekent hier “beter” en is de vergrotende trap van god (“goed”): god → bedre → bedst (“best”). In deze zin vergelijkt het woord het gewenste schoonmaakschema met een andere, niet nader genoemde mogelijkheid. bedre verandert in het Deens niet voor enkelvoud of meervoud en staat hier vóór het zelfstandig naamwoord. rengøringsplan is een samenstelling van rengøring (“schoonmaak”) en plan (“plan”): een schoonmaakplan of schoonmaakschema. Het zelfstandig naamwoord staat hier onbepaald na en: en rengøringsplan. Een bruikbaar meervoud is rengøringsplaner, en de bepaalde enkelvoudsvorm is rengøringsplanen (“het schoonmaakschema”). Voorbeeld: Vi laver en rengøringsplan. — “We maken een schoonmaakschema.” lejligheden betekent “het appartement”. De vorm is de bepaalde enkelvoudsvorm van lejlighed (“appartement”): en lejlighed → lejligheden. Het achtervoegsel -en markeert hier bepaaldheid; het betekent niet op zichzelf een extra hoeveelheid. Voorbeeld: Lejligheden er stor. — “Het appartement is groot.” Samen vormen de delen: Vi har brug for + en bedre rengøringsplan + for lejligheden. Dat betekent: “We hebben een beter schoonmaakschema voor het appartement nodig.” for lejligheden geeft aan waarvoor het schema bestemd is.

2. Vi har ikke fordelt pligterne ligeligt.

   We hebben de huishoudelijke taken niet gelijk verdeeld.

   Vi

   wij

   har

   hebben

   ikke

   niet

   fordelt

   verdeeld

   pligterne

   de huishoudelijke taken

   ligeligt

   gelijkmatig

   Uitgebreide uitleg

   Vi betekent hier “wij” en verwijst naar de spreker samen met minstens één andere persoon. Het is de subjectsvorm; als object gebruikt het Deens bijvoorbeeld os (“ons”). har is de tegenwoordige vorm van have (“hebben”) bij alle personen: jeg har, vi har, de har. Hier is het een hulpwerkwoord in de voltooide tijd. Het volgende deel, fordelt, benoemt de handeling die al heeft plaatsgevonden. ikke maakt de zin negatief: de verdeling heeft niet op de genoemde manier plaatsgevonden. In het Deens staat ikke in deze hoofdzin na het werkwoordelijke element har en vóór het voltooid deelwoord. fordelt is het voltooid deelwoord van fordele (“verdelen”). De keten is fordele – fordelte – fordelt: infinitief, verleden tijd en voltooid deelwoord. In combinatie met har vormt har fordelt de voltooide tijd. Voorbeeld: De har fordelt arbejdet. — “Ze hebben het werk verdeeld.” pligterne betekent hier “de huishoudelijke taken”. Het is de bepaalde meervoudsvorm van pligt (“taak”, “verplichting”): pligt → pligter → pligterne. De uitgang -ne markeert hier het bepaalde meervoud; het gaat dus om bepaalde taken, niet om een onbepaald aantal taken. Welke taken precies bedoeld zijn, wordt door de zin zelf niet afzonderlijk opgesomd. ligeligt is een bijwoord met de betekenis “gelijkmatig” of “gelijk”. Het beschrijft hoe fordelt is uitgevoerd: de taken zijn verdeeld op een evenwichtige manier. Het verwante bijvoeglijke naamwoord is ligelig (“gelijkmatig”); als bijwoord staat hier ligeligt. Samen vormen har ... fordelt de voltooide tijd, ikke maakt die ontkennend, en pligterne is wat verdeeld is. ligeligt geeft aan op welke manier dat gebeurde. De volledige betekenis is daarom: “Wij hebben de huishoudelijke taken niet gelijk verdeeld.”

3. Jeg kan tørre støv af hylderne lørdag morgen.

   Ik kan zaterdagochtend de planken afstoffen.

   Jeg kan

   ik kan

   tørre … af

   afstoffen

   støv

   stof

   hylderne

   de planken

   lørdag morgen

   zaterdagochtend

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan betekent hier “ik kan”. Jeg is de eerste persoon enkelvoud (“ik”); kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) bij deze persoon. Na een modaal werkwoord zoals kan staat een werkwoord zonder at: Jeg kan læse = “Ik kan lezen”. Hier drukt kan uit dat de spreker dit kan doen. tørre ... af betekent hier “afstoffen”. tørre is de infinitief van tørre; na kan blijft die vorm onveranderd. af hoort bij deze uitdrukking en staat na het object: tørre støv af. Het Deense tørre kan in andere contexten ook “drogen” of “afnemen” betekenen; hier krijgt het samen met støv en af de betekenis “afstoffen”. Voorbeeld: Jeg kan tørre bordet af. — “Ik kan de tafel afnemen.” støv betekent “stof”. Het is hier het materiaal dat wordt verwijderd en is het object van de handeling. Voorbeeld: Der er støv på bordet. — “Er ligt stof op de tafel.” hylderne betekent in deze zin “de planken”. Het is de bepaalde meervoudsvorm van hylde (“plank” of “schap”): hylde → hylder → hylderne. De uitgang -ne markeert hier het bepaalde meervoud; de vorm zegt niet hoeveel planken het precies zijn. Voorbeeld: Jeg tørrer hylderne af. — “Ik stof de planken af.” lørdag morgen betekent “zaterdagochtend”: lørdag is “zaterdag” en morgen is “ochtend”. Deze tijdsbepaling staat hier aan het einde en geeft aan wanneer de handeling kan plaatsvinden. Voorbeeld: Vi mødes lørdag morgen. — “We spreken zaterdagochtend af.” Samen vormt de zin: Jeg kan + de infinitiefconstructie tørre støv af + het object hylderne + de tijdsbepaling lørdag morgen. De volledige betekenis is: “Ik kan zaterdagochtend de planken afstoffen.”

4. Så vasker jeg gulvet i køkkenet efter frokost.

   Dan dweil ik de keuken na de lunch.

   Så

   dan

   vasker

   dweil

   jeg

   ik

   gulvet

   de vloer

   køkkenet

   de keuken

   efter

   na

   frokost

   lunch

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier dan en staat vooraan als tijds- of volgordeadverbium. In een gewone mededelende Deense hoofdzin staat de persoonsvorm daarna op de tweede plaats: Så vasker jeg .... Dit is de Deense V2-volgorde: een vooropgeplaatst zinsdeel wordt gevolgd door de persoonsvorm, en daarna komt hier het onderwerp. vasker is de tegenwoordige tijd van vaske, ‘wassen’. In deze zin geeft de vaste Nederlandse vertaling aan dat het om ‘dweilen’ gaat: de handeling wordt toegepast op gulvet, de vloer. De vorm vasker kan bij verschillende onderwerpen dezelfde tegenwoordige-tijdsvorm hebben; de persoon wordt hier door jeg aangegeven. Voorbeeld: Jeg vasker bilen. — ‘Ik was de auto.’ jeg betekent ‘ik’ en is het onderwerp van de zin. Het verwijst hier naar de spreker. In het Deens blijft dit voornaamwoord hetzelfde als onderwerp; het verandert niet voor grammaticaal geslacht. gulvet betekent hier ‘de vloer’. Het basiswoord is gulv; -et maakt er de bepaalde enkelvoudsvorm van: gulv — ‘een vloer’/‘vloer’ in onbepaalde vorm, gulvet — ‘de vloer’. Het achtervoegsel draagt hier de bepaaldheid; er staat dus niet daarnaast nog een afzonderlijk Deens bepaald lidwoord. køkkenet betekent ‘de keuken’. Het basiswoord is køkken, en ook hier markeert -et de bepaalde enkelvoudsvorm: køkken — ‘keuken’, køkkenet — ‘de keuken’. Het suffix hoort bij het zelfstandig naamwoord, niet bij een voorafgaand bijvoeglijk naamwoord. efter betekent ‘na’ en leidt hier een tijdsbepaling in. Het verbindt de handeling met een later moment: het dweilen vindt plaats na de lunch. Voorbeeld: Vi går efter frokost. — ‘We gaan na de lunch.’ frokost betekent ‘lunch’ of ‘middagmaaltijd’. In efter frokost staat het zelfstandig naamwoord zonder bepaald suffix, zoals gebruikelijk in deze tijdsaanduiding. De vorm is niet meervoudig gemarkeerd. Samen vormen de delen: Så (‘dan’) + vasker jeg (‘dweil ik’) + gulvet (‘de vloer’) + i køkkenet (‘in de keuken’) + efter frokost (‘na de lunch’). De volledige betekenis is daarom: ‘Dan dweil ik de keuken na de lunch.’ De Deense bron noemt de vloer als lijdend voorwerp en de keuken als plaatsbepaling: letterlijker is het ‘Dan dweil ik de vloer in de keuken na de lunch.’

5. Skal vi gøre badeværelset rent hver søndag?

   Zullen we elke zondag de badkamer schoonmaken?

   Skal vi

   zullen we…?

   gøre

   doen; maken

   badeværelset

   de badkamer

   rent

   schoon

   hver

   elke

   søndag

   zondag

   Uitgebreide uitleg

   Skal vi bestaat uit skal en vi. skal is de tegenwoordige vorm van skulle en drukt hier geen verplichting uit: samen met vi vormt het een voorstel, ongeveer “zullen we …?”. In deze ja-neevraag staat de persoonsvorm skal vóór het onderwerp vi, zoals gebruikelijk in een Deense vraag zonder vraagwoord. Vergelijk als voorbeeld: Skal vi spise nu? — “Zullen we nu eten?” gøre is de infinitief van gøre, “doen/maken”. Na skal staat de infinitief: skal gøre. In deze zin krijgt gøre zijn concrete betekenis vooral in de vaste combinatie gøre rent, die “schoonmaken” betekent. Het is dus niet nodig om deze combinatie letterlijk als alleen “doen” plus “schoon” te vertalen. badeværelset betekent hier “de badkamer”. De basisvorm is badeværelse; badeværelset is daarvan de bepaalde enkelvoudsvorm. Het woord is onzijdig; dat zie je hier aan de vorm van de bepaalde uitgang, niet aan een apart lidwoord vóór het zelfstandig naamwoord. rent betekent hier “schoon” binnen gøre rent. De vorm hoort bij de basisvorm ren; rent is de onzijdige vorm van het bijvoeglijk naamwoord. In deze vaste uitdrukking functioneert het samen met gøre als de gebruikelijke manier om “schoonmaken” uit te drukken. Voorbeeld: De gør huset rent. — “Ze maken het huis schoon.” hver betekent “elke” en staat hier vóór een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud. Het patroon hver + tijdsaanduiding geeft een terugkerend moment aan, bijvoorbeeld hver mandag — “elke maandag”. søndag betekent “zondag”. De vorm is hier enkelvoud na hver: hver søndag, “elke zondag”. De zin stelt dus een regelmatig tijdstip voor, niet één specifieke zondag. Samen vormen skal vi gøre badeværelset rent en hver søndag de vraag: “Zullen we de badkamer elke zondag schoonmaken?” De vraag gebruikt skal vi om een voorstel te doen, gøre rent voor “schoonmaken”, en hver søndag om de wekelijkse herhaling aan te geven.

6. Søndag giver mening, fordi badeværelset hurtigt bliver beskidt.

   Zondag is logisch, omdat de badkamer snel vies wordt.

   Søndag

   zondag

   giver mening

   is logisch; heeft zin

   badeværelset

   de badkamer

   hurtigt

   snel

   bliver

   wordt

   beskidt

   vies

   Uitgebreide uitleg

   Søndag betekent hier ‘zondag’. Het is een zelfstandig naamwoord dat ook zonder voorzetsel als tijdsaanduiding kan staan: Søndag arbejder jeg hjemme. — ‘Zondag werk ik thuis.’ De context maakt duidelijk dat het om een terugkerend moment voor het schoonmaken gaat. giver mening is de vaste Deense constructie give mening, ongeveer ‘betekenis geven’, met de betekenis ‘logisch zijn’ of ‘zin hebben’. giver is de tegenwoordige tijd van give. In het Deens verandert deze werkwoordsvorm niet naar persoon of getal; giver kan dus ook bij andere onderwerpen in de tegenwoordige tijd staan. Bijvoorbeeld: Det giver mening. — ‘Dat is logisch.’ badeværelset betekent ‘de badkamer’. De basisvorm is badeværelse; -et markeert hier de bepaalde enkelvoudsvorm: ‘de badkamer’. Het woord is onzijdig, wat je ook ziet in het onbepaalde lidwoord: et badeværelse — ‘een badkamer’. In deze zin verwijst het, in aansluiting op de vorige zin, naar de badkamer die men wil schoonmaken. hurtigt betekent ‘snel’ en beschrijft hier hoe snel de toestand verandert. Het is de vorm die als bijwoord wordt gebruikt en ook samenhangt met hurtig (‘snel’ als bijvoeglijk naamwoord). Bijvoorbeeld: Bussen kører hurtigt. — ‘De bus rijdt snel.’ bliver is de tegenwoordige tijd van blive en betekent hier ‘wordt’ of ‘raakt’. Het geeft een overgang naar een nieuwe toestand aan. Blive kan ook in andere constructies voorkomen, maar hier verbindt het onderwerp met de toestand beskidt: Vejret bliver koldt. — ‘Het weer wordt koud.’ beskidt betekent ‘vies’. Het is een bijvoeglijk naamwoord dat na blive de nieuwe toestand van het onderwerp beschrijft. Een nuttig contrast is ren — ‘schoon’: Badeværelset bliver rent. — ‘De badkamer wordt schoon.’ De delen worden verbonden door fordi, ‘omdat’. Eerst noemt de spreker het moment en beoordeelt dat als logisch: Søndag giver mening. Daarna geeft de bijzin met fordi de reden: de badkamer wordt snel vies. Samen betekent de zin: ‘Zondag is logisch, omdat de badkamer snel vies wordt.’

7. Jeg hænger planen på køleskabet.

   Ik hang het schema op de koelkast.

   Jeg

   ik

   hænger

   hangt

   planen

   het schema

   på

   op

   køleskabet

   de koelkast

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: het is de eerste persoon enkelvoud. Het Deense onderwerppronomen verandert niet naar geslacht; het verwijst hier naar de spreker. Vergelijk du (“jij”) als onderwerp van een zin over de aangesprokene. hænger geeft hier de handeling weer waarbij de spreker het plan ophangt of aan de koelkast bevestigt. De basisvorm is hænge; hænger is de tegenwoordige tijd en kan bij verschillende onderwerpen dezelfde vorm houden: jeg hænger, du hænger, de hænger. Dat de handeling door de spreker wordt uitgevoerd, komt dus uit Jeg, niet uit een aparte persoonsuitgang in hænger. In combinatie met de rest van de zin krijgt deze vorm de betekenis “hangt op” of “hangt”. planen betekent hier “het schema”. De basisvorm is plan, en -en markeert de bepaalde vorm: “het plan/schema”. Een onbepaalde vorm is en plan (“een plan”). De bepaalde vorm zegt niet op zichzelf hoeveel plannen er zijn; hij presenteert dit plan als een geïdentificeerd geheel. på betekent hier “op” en geeft de plaats of het oppervlak aan waarop het plan terechtkomt. Met køleskabet vormt het de plaatsbepaling “op de koelkast”. De juiste voorzetselkeuze hangt in het Deens af van de bedoelde ruimtelijke relatie; på is hier niet het Nederlandse tijdsvoorzetsel “op” in bijvoorbeeld “op maandag”. køleskabet betekent “de koelkast”. De basisvorm is køleskab; de uitgang -et markeert de bepaalde vorm van dit onzijdige zelfstandige naamwoord. De vorm is dus bepaald enkelvoud, niet meervoud. Een onbepaalde vorm is et køleskab (“een koelkast”). Samen vormen de delen: Jeg (“ik”) + hænger (“hang”) + planen (“het schema”) + på (“op”) + køleskabet (“de koelkast”). De hele zin betekent daarom: “Ik hang het schema op de koelkast.” De tegenwoordige tijd beschrijft de handeling als iets dat de spreker nu uitvoert of als een algemene, direct gepresenteerde handeling.

8. Det burde hjælpe os med at huske hver opgave.

   Dat zou ons moeten helpen om elke taak te onthouden.

   Det burde

   dat zou moeten

   hjælpe

   helpen

   os

   ons

   med at

   om te

   huske

   onthouden

   hver

   elke

   opgave

   taak

   Uitgebreide uitleg

   Det burde: det is een onzijdig, vaak neutraal voornaamwoord dat hier een hele situatie of handeling als onderwerp neemt; de tekst legt niet vast waarnaar het precies verwijst. Burde is de vorm van bør in de verleden tijd en drukt hier een verwachting of passende mogelijkheid uit: “zou moeten”. Het is dus niet simpelweg een verleden tijd van een gewone actie. Bijvoorbeeld: Det burde være nok. — “Dat zou genoeg moeten zijn.” hjælpe: dit is de infinitief van hjælpe (“helpen”). Na een modaal werkwoord zoals burde staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder extra infinitiefmarkeerder. Een veelgebruikt patroon is hjælpe nogen med at + infinitief: iemand helpen om iets te doen. os: dit is de objectvorm van het persoonlijke voornaamwoord voor “wij”: vi = “wij” als onderwerp, os = “ons” als object. Hier is “ons” degene die geholpen wordt. Bijvoorbeeld: Hun hjælper os. — “Zij helpt ons.” med at: samen met hjælpe vormt dit het patroon hjælpe nogen med at gøre noget, letterlijk iemand helpen met iets doen. Med betekent hier niet alleen “met” in de ruimtelijke betekenis; het verbindt de hulp met de daaropvolgende handeling. At markeert hier de infinitief van het volgende werkwoord. huske: dit is de infinitief van huske, “onthouden” of “herinneren”. In deze zin gaat het om iets in het geheugen houden. Het staat na at in het patroon med at huske. Bijvoorbeeld: Jeg prøver at huske navnet. — “Ik probeer de naam te onthouden.” hver: dit betekent “elke” en staat bij een enkelvoudig telbaar zelfstandig naamwoord wanneer de leden afzonderlijk worden opgevat. Het verwijst hier niet naar een expliciet aantal, maar naar iedere taak afzonderlijk. Een nuttig contrast is alle opgaver — “alle taken”, met meervoud. opgave: dit zelfstandig naamwoord betekent hier “taak” of “opdracht”. De vorm is enkelvoud; het bepaalde enkelvoud is opgaven en het meervoud is opgaver. Na hver blijft het zelfstandig naamwoord in het enkelvoud: hver opgave — “elke taak”. Samen vormen de delen: Det burde (“dat zou moeten”) + hjælpe os (“ons helpen”) + med at huske hver opgave (“om elke taak te onthouden”). De volledige betekenis is: “Dat zou ons moeten helpen om elke taak te onthouden.”