Een vriendelijk bericht over geluidsoverlast | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Naboen larmede en del i går aftes.

   De buur maakte gisteravond behoorlijk veel lawaai.

   Naboen

   de buur

   larmede

   maakte lawaai

   en del

   behoorlijk veel

   i går aftes

   gisteravond

   Uitgebreide uitleg

   Naboen betekent hier “de buur”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van nabo (“buur”): nabo = een buur, naboen = de buur. De vorm zegt wel dat het om één bepaalde buur gaat, maar de zin geeft niet aan welke persoon dat buiten de context is. larmede betekent hier “maakte lawaai”. Dit is de verleden tijd van larme (“lawaai maken”). De uitgang -ede markeert hier de verleden tijd; het onderwerp is de buur. Dezelfde werkwoordsvorm kan in andere zinnen bij andere onderwerpen staan, bijvoorbeeld: Børnene larmede. — “De kinderen maakten lawaai.” en del is een vaste, informele hoeveelheidsexpressie met de betekenis “behoorlijk veel” of “nogal wat”. In deze zin versterkt zij larmede: de buur maakte niet slechts een beetje lawaai. De uitdrukking is niet hetzelfde als een exact getal; ze geeft een aanzienlijke maar niet precies gemeten hoeveelheid aan. i går aftes is een tijdsbepaling en betekent “gisteravond”. i går betekent “gisteren”, terwijl aftes “gisteravond” betekent. Samen plaatsen deze woorden het lawaai in de avond van de vorige dag. Bijvoorbeeld: Jeg arbejdede i går aftes. — “Ik werkte gisteravond.” Samen vormen de delen: Naboen (de buur) + larmede (maakte lawaai) + en del (behoorlijk veel) + i går aftes (gisteravond). De volledige betekenis is dus: “De buur maakte gisteravond behoorlijk veel lawaai.” De daaropvolgende context over harde muziek tijdens het proberen te slapen past bij deze betekenis, zonder dat de eerste zin zelf specificeert welk soort lawaai het was.

2. Jeg hørte høj musik, mens vi prøvede at sove.

   Ik hoorde harde muziek terwijl we probeerden te slapen.

   Jeg

   ik

   hørte

   hoorde

   høj

   hard; luid

   musik

   muziek

   mens

   terwijl

   vi

   we

   prøvede

   probeerden

   sove

   slapen

   Uitgebreide uitleg

   Jeg is het Deense persoonlijk voornaamwoord voor de eerste persoon enkelvoud: “ik”. Het verwijst hier naar de spreker. hørte is de verleden tijd van høre (“horen”): “hoorde”. Dezelfde vorm wordt gebruikt bij verschillende onderwerpen; bijvoorbeeld vi hørte betekent “wij hoorden”. høj betekent hier “hard” of “luid”, niet “hoog”: høj musik is “harde/luid klinkende muziek”. Het is een bijvoeglijk naamwoord. De vormen zijn bijvoorbeeld høj bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtswoord, højt bij een enkelvoudig onzijdig woord en høje in bepaalde meervoudige of bepaalde naamwoordgroepen. musik betekent “muziek”. Het is hier een niet-telbare soortnaam zonder onbepaald lidwoord: høj musik betekent “harde muziek”, niet noodzakelijk “één muziek”. mens betekent “terwijl” en verbindt twee gebeurtenissen die gelijktijdig plaatsvinden. Het onderwerp van de bijzin staat erna: mens vi ... = “terwijl wij ...”. vi is het persoonlijk voornaamwoord voor de eerste persoon meervoud: “we/wij”. prøvede is de verleden tijd van prøve (“proberen”): “probeerden”. Een veelgebruikt patroon is prøve at + infinitief, voor “proberen om te ...”. at sove bestaat uit het infinitiefmerkteken at en sove, “slapen”. Het is dus de handeling die men probeerde uit te voeren. Voorbeeld: Jeg prøver at sove. — “Ik probeer te slapen.” Samen vormen de delen: Jeg hørte høj musik = “Ik hoorde harde muziek”, en mens vi prøvede at sove = “terwijl we probeerden te slapen”. De volledige betekenis is: “Ik hoorde harde muziek terwijl we probeerden te slapen.”

3. Skal vi lægge en høflig besked?

   Zullen we een beleefd bericht achterlaten?

   Skal vi

   zullen we

   lægge

   achterlaten

   høflig

   beleefd

   besked

   bericht

   Uitgebreide uitleg

   Skal vi betekent hier “zullen we …?”. skal is de tegenwoordige vorm van skulle en staat vóór het onderwerp vi in deze vraag. De combinatie skal + infinitief drukt hier een voorstel uit. In een mededeling kan vi skal ... ook “we zullen/moeten ...” betekenen; de precieze betekenis hangt dan van de context af. lægge betekent in deze vaste combinatie “achterlaten”. Het is de infinitief na skal: skal vi lægge ...? Het werkwoord lægge kan in andere contexten ook “leggen” betekenen, maar hier gaat het volgens de vertaling om een bericht achterlaten. Voorbeeld: Vi skal lægge en besked. — “We zullen een bericht achterlaten.” høflig betekent hier “beleefd”. Het is een bijvoeglijk naamwoord bij besked. In en høflig besked staat het in de vorm die past bij een enkelvoudig zelfstandig naamwoord met en; de vorm zelf toont hier geen meervoud. Voorbeeld: en høflig e-mail — “een beleefde e-mail”. besked betekent “bericht”. Het is een zelfstandig naamwoord: en besked is “een bericht” en beskeder is “berichten”. Het onbepaalde lidwoord en markeert hier een onbepaald enkelvoudig zelfstandig naamwoord; het beweert op zichzelf niet dat er precies één bericht wordt achtergelaten. Samen vormen de delen Skal vi + lægge + en høflig besked? de vraag: “Zullen we een beleefd bericht achterlaten?” De vraag stelt dus een voorstel voor om zo’n bericht achter te laten; høflig beschrijft het bericht.

4. Vi skal gøre den venlig, ikke vred.

   We moeten het vriendelijk maken, niet boos.

   Vi skal

   we moeten

   gøre

   maken

   den

   het

   venlig

   vriendelijk

   ikke

   niet

   vred

   boos

   Uitgebreide uitleg

   Vi skal betekent hier “we moeten”. skal is de vorm van het modale werkwoord skulle bij vi; het daaropvolgende werkwoord staat in de infinitief. Het kan in andere contexten ook een geplande toekomst uitdrukken, maar hier geeft de vaste vertaling een verplichting aan. gøre betekent “maken” of “doen”. In skal gøre blijft het werkwoord na skal onvervoegd: skal gøre, niet een persoonsvorm met een extra uitgang. Een bruikbaar patroon is gøre noget + bijvoeglijk naamwoord: “iets ... maken”. Voorbeeld: Det gør rummet lyst. — “Dat maakt de kamer licht.” den is hier een Deens enkelvoudig voornaamwoord met de functie van object: “het”. Den verwijst grammaticaal naar een enkelvoudig woord van het en-geslacht; de concrete referent wordt door deze vaste invoer niet nader benoemd. venlig betekent hier “vriendelijk”. Het is een bijvoeglijk naamwoord dat na gøre den een eigenschap beschrijft die aan het object wordt gegeven. De vorm venlig past bij een enkelvoudig en-geslachtig referent; bij een neutrum zou het bijvoorbeeld venligt zijn. Voorbeeld: De gør tonen venlig. — “Ze maken de toon vriendelijk.” ikke betekent “niet” en ontkent hier de daaropvolgende eigenschap. In de slotgroep staat het vóór vred, zodat de zin naast “vriendelijk maken” ook “niet boos maken” noemt. vred betekent “boos”. Het is een bijvoeglijk naamwoord. Hier heeft het de vorm die past bij het enkelvoudige en-geslachtige object dat met den wordt aangeduid; bij een neutrum zou de vorm vredt zijn. De tegenstelling met venlig is inhoudelijk, niet een speciale grammaticale vergelijkingsvorm. Samen vormen Vi skal gøre den venlig en ikke vred de betekenis: “We moeten het vriendelijk maken, niet boos.” Het eerste deel geeft aan wie de handeling moet uitvoeren en dat die handeling verplicht is; gøre den venlig geeft de beoogde verandering aan. Het slot contrasteert die gewenste eigenschap met vred, met weggelaten herhaling van gøre den.

5. Jeg vil sige, at larmen gjorde, at vi ikke kunne sove.

   Ik zal zeggen dat het lawaai ervoor zorgde dat we niet konden slapen.

   Jeg vil

   ik zal

   sige

   zeggen

   larmen

   het lawaai

   gjorde, at

   ervoor zorgde dat

   vi

   we

   ikke kunne

   niet konden

   sove

   slapen

   Uitgebreide uitleg

   Jeg vil drukt hier uit wat de spreker van plan is: “ik zal”. vil is de tegenwoordige vorm van ville; met een daaropvolgend werkwoord kan het een toekomstige bedoeling of intentie aangeven. Het is niet hetzelfde als skal, dat vaak een plicht, afspraak of andere vastgelegde toekomst uitdrukt. Voorbeeld: Jeg vil lære dansk. — “Ik wil Deens leren.” sige betekent “zeggen”. Het is de infinitief na vil; na modale werkwoorden zoals vil staat het volgende werkwoord in deze vorm. Dezelfde infinitief verschijnt bijvoorbeeld in Jeg kan sige det. — “Ik kan het zeggen.” larmen betekent hier “het lawaai”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van larm (“lawaai”): larm → larmen. De uitgang -en markeert hier bepaaldheid, niet meervoud. Voorbeeld: Larmen er høj. — “Het lawaai is hard.” gjorde, at geeft het patroon “ervoor zorgen dat” of “veroorzaken dat” weer. gjorde is de verleden tijd van gøre (“doen/maken”); in deze constructie beschrijft het dat iets een gevolg had. Het voegwoord at leidt de gevolgzin in. Voorbeeld: Regnen gjorde, at kampen blev aflyst. — “De regen zorgde ervoor dat de wedstrijd werd afgelast.” vi is het persoonlijke voornaamwoord voor “we”: de eerste persoon meervoud. Het verwijst hier, volgens de vaste vertaling, naar de groep waarvan de spreker deel uitmaakt. Het heeft dezelfde vorm als onderwerp in verschillende tijden, bijvoorbeeld Vi sover. — “Wij slapen.” ikke kunne betekent hier “niet konden”. ikke ontkent het daaropvolgende verbale geheel. kunne is de verleden tijd van kunne (“kunnen”); de vorm is dus niet een vervoeging voor alleen vi, maar de verleden vorm van dit modale werkwoord. Na kunne staat sove in de infinitief. Vergelijk: Vi kunne ikke komme. — “We konden niet komen.” sove betekent “slapen”. Het is de infinitief na kunne. Dezelfde vorm kan na andere modale werkwoorden staan, bijvoorbeeld Jeg vil sove. — “Ik wil slapen.” Samen vormen de delen: Jeg vil sige = “ik zal zeggen”, gevolgd door at en de inhoud van wat gezegd wordt. Binnen die inhoud is larmen de oorzaak, gjorde, at introduceert het gevolg, en vi ikke kunne sove betekent “we niet konden slapen”. De volledige betekenis is daarom: “Ik zal zeggen dat het lawaai ervoor zorgde dat we niet konden slapen.”

6. Skriv også, at vi ved, at aftener kan blive travle.

   Zet erbij dat we weten dat avonden druk kunnen worden.

   Skriv

   schrijf

   også

   ook

   at

   dat

   ved

   weten

   aftener

   avonden

   kan

   kunnen

   blive

   worden

   travle

   druk

   Uitgebreide uitleg

   Skriv is de gebiedende wijs van skrive (‘schrijven’). De vorm richt zich tot één of meer aangesproken personen; het onderwerp wordt in een Deense gebiedende wijs meestal niet uitgesproken. Voorbeeld: Skriv navnet. — ‘Schrijf de naam.’ også betekent hier ‘ook’ en voegt deze schrijfopdracht toe aan iets anders dat al geschreven of gezegd moet worden. Samen vormen Skriv også een herbruikbaar patroon: ‘Schrijf/zet er ook bij …’. at introduceert hier de inhoud die moet worden opgeschreven: ‘dat …’. Later komt opnieuw at voor; dat tweede at introduceert een ingebedde inhoud binnen vi ved …: ‘dat we weten dat …’. Hetzelfde woord heeft dus in beide gevallen de functie van een voegwoord, maar het tweede staat op een dieper ingebed niveau. ved is de tegenwoordige tijd van vide (‘weten’). De combinatie vi ved betekent ‘we weten’; vi is het onderwerp en ved verandert niet op basis van het meervoudige onderwerp. Voorbeeld: Jeg ved det. — ‘Ik weet het.’ aftener is het meervoud van aften (‘avond’). Het verwijst hier algemeen naar avonden, niet naar één specifiek genoemde avond. Voorbeeld: Aftenerne er lange. — ‘De avonden zijn lang.’ Hier is aftenerne juist de bepaalde meervoudsvorm (‘de avonden’), tegenover het onbepaalde meervoud aftener. kan is een vorm van het modale werkwoord kunne (‘kunnen’). Het drukt hier mogelijkheid uit: avonden kunnen druk worden. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief, daarom volgt blive en niet een vervoegde vorm. Voorbeeld: Det kan ske. — ‘Dat kan gebeuren.’ blive betekent ‘worden’ en staat hier als infinitief na kan. Het beschrijft een verandering naar een nieuwe toestand: de avonden worden druk. Voorbeeld: Vejret bliver koldt. — ‘Het weer wordt koud.’ travle is de vorm van het bijvoeglijk naamwoord travl (‘druk’). In aftener kan blive travle staat het als naamwoordelijk deel bij het meervoudige aftener; daarom heeft het de meervoudsvorm travle. De vergelijking is travl — travlere — travlest (‘druk’ — ‘drukker’ — ‘drukst’). Voorbeeld: Dagene bliver travlere. — ‘De dagen worden drukker.’ De hele structuur is: Skriv også + at + vi ved + at + aftener kan blive travle. Dat betekent: ‘Zet er ook bij dat we weten dat avonden druk kunnen worden.’ De eerste at koppelt de schrijfopdracht aan haar inhoud; binnen die inhoud zegt vi ved wat men weet, en de tweede at introduceert precies datgene wat men weet. kan blive travle geeft vervolgens de mogelijkheid van een verandering naar een drukke toestand aan.

7. Det gør beskeden venligere og tydeligere.

   Dat maakt het bericht zachter en duidelijker.

   Det

   dat

   gør

   maakt

   beskeden

   het bericht

   venligere

   zachter

   tydeligere

   duidelijker

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier, volgens de vaste vertaling, “dat”. Het is de Deense vorm voor een onzijdig enkelvoudig voornaamwoord; in deze zin wordt niet precies benoemd waarnaar het verwijst. De vormkeuze wordt dus niet alleen door de rol als onderwerp bepaald: Deens onderscheidt onder meer det voor onzijdig enkelvoud, den voor gemeenwoordelijk enkelvoud en de voor meervoud. gør is de tegenwoordige tijd van gøre (“maken”, “doen”). Hier gebruikt het Deense patroon gøre noget + bijvoeglijk naamwoord: iets krijgt daardoor een bepaalde eigenschap. Nuttige vormen zijn gøre (grondvorm), gør (tegenwoordige tijd), gjorde (verleden tijd) en gjort (voltooid deelwoord), bijvoorbeeld in har gjort. De tegenwoordige vorm gør verandert niet naar persoon of getal. beskeden betekent hier “het bericht”. Het grondwoord is besked; de uitgang -en maakt de bepaalde enkelvoudsvorm. Het is dus geen los lidwoord vóór het zelfstandig naamwoord, maar een vorm van hetzelfde woord. en besked betekent “een bericht” en beskeden “het bericht”. venligere is de vergrotende trap van venlig (“vriendelijk”; hier volgens de vertaling “zachter”). De vormketen is venlig → venligere → venligst: basisvorm, vergrotende trap en overtreffende trap. De vergrotende trap drukt uit dat iets meer van die eigenschap heeft; een expliciete vergelijking met iets anders is niet noodzakelijk. tydeligere is de vergrotende trap van tydelig (“duidelijk”). De vormketen is tydelig → tydeligere → tydeligst. Hier beschrijft het woord een tweede eigenschap die het bericht krijgt. og verbindt die eigenschap met venligere. Samen is Det het onderwerp, gør het werkwoord en beskeden datgene waarop de verandering betrekking heeft. Venligere og tydeligere noemen de twee eigenschappen die het bericht krijgt. Daarom betekent de hele uiting: “Dat maakt het bericht zachter en duidelijker.”

8. Vi kan lægge den ved deres dør senere.

   We kunnen het later bij hun deur neerleggen.

   Vi kan

   we kunnen

   lægge

   neerleggen

   den

   het

   ved

   bij

   deres

   hun

   dør

   deur

   senere

   later

   Uitgebreide uitleg

   Vi kan betekent hier dat de spreker samen met anderen aangeeft dat het neerleggen mogelijk is: “we kunnen”. Vi is de eerste persoon meervoud (“wij/we”); kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en heeft bij verschillende personen dezelfde vorm. Na een modaal werkwoord zoals kan staat het volgende werkwoord in de infinitief zonder at: Vi kan lægge ... = “We kunnen ... neerleggen”. lægge betekent hier “neerleggen” of “ergens plaatsen”. Dit is de infinitief van lægge. Een belangrijk contrast is lægge tegenover ligge: lægge beschrijft dat iemand iets ergens neerlegt, terwijl ligge beschrijft dat iets ergens ligt. Voorbeeld: Jeg lægger bogen på bordet. = “Ik leg het boek op tafel.” den is een enkelvoudig objectvoornaamwoord: “het” in de vaste vertaling. Het staat als object bij lægge; de concrete zaak waarnaar het verwijst wordt in deze zin niet nader benoemd. In deze functie is den de vorm voor een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijke geslacht; det is de overeenkomstige vorm bij onzijdig enkelvoud. ved geeft hier de plaats aan waar iets wordt neergelegd: “bij” of “aan”. De combinatie ved deres dør lokaliseert de handeling dus bij de deur. deres betekent hier “hun”. In deze betekenis verwijst het naar bezitters in de derde persoon meervoud. Deze bezittelijke vorm verandert niet mee met het bezeten zelfstandig naamwoord: deres dør betekent “hun deur”, en bijvoorbeeld deres huse “hun huizen”. De reflexieve vormen sin, sit en sine zijn anders: die verwijzen naar de derde persoon enkelvoudige onderwerpverwijzing en passen zich aan het bezeten zelfstandig naamwoord aan. dør betekent “deur”. Het is een zelfstandig naamwoord; het meervoud is døre en de bepaalde enkelvoudsvorm is døren (“de deur”). In deres dør staat het zelfstandig naamwoord na het bezittelijk woord zonder afzonderlijk bepaald lidwoord. senere betekent “later” en geeft aan wanneer het neerleggen gebeurt. Het is de vergrotende vorm die ook als bijwoord wordt gebruikt bij sen (“laat”): senere = “later”. Voorbeeld: Vi kommer senere. = “We komen later.” Samen vormen de delen: Vi kan + lægge den + ved deres dør + senere. De volledige betekenis is: “We kunnen het later bij hun deur neerleggen.” De modaliteit komt van kan, de handeling van lægge, het object van den, de plaats van ved deres dør en het tijdstip van senere.