De kamer klaarmaken voor een rustige avond | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Det bliver mørkt tidligere for tiden.

   Het wordt tegenwoordig eerder donker.

   Det

   het

   bliver

   wordt

   mørkt

   donker

   tidligere

   eerder

   for tiden

   tegenwoordig

   Uitgebreide uitleg

   Det is hier het onpersoonlijke onderwerp in de vaste weers- en toestandsuitdrukking det bliver ...: het verwijst niet naar een specifiek genoemd ding. In zulke zinnen wordt in het Nederlands vaak het gebruikt. bliver is de tegenwoordige tijd van blive en betekent hier worden. De combinatie blive + bijvoeglijk naamwoord beschrijft een overgang naar een toestand. Voorbeeld: Det bliver koldt. — Het wordt koud. mørkt betekent hier donker. De vorm eindigt op -t, omdat het bijvoeglijk naamwoord als naamwoordelijk deel bij het onzijdige det staat. De basisvorm is mørk; vergelijk en mørk aften — een donkere avond en et mørkt rum — een donkere kamer. In deze zin beschrijft mørkt de toestand die ontstaat. tidligere is de vergrotende trap van tidlig (vroeg): tidlig — tidligere — tidligst (vroeg — vroeger/eerder — vroegst). Hier betekent het eerder, dus dat het eerder donker wordt dan op een ander relevant moment of volgens het gebruikelijke verloop. Voorbeeld: Det bliver tidligere mørkt om vinteren. — In de winter wordt het eerder donker. for tiden is een vaste tijdsbepaling met de betekenis tegenwoordig of momenteel. Het geeft aan dat de beschreven situatie nu geldt. Voorbeeld: Jeg arbejder hjemme for tiden. — Ik werk momenteel thuis. Samen vormen de delen: Det bliver mørkt = Het wordt donker; tidligere voegt eerder toe en for tiden plaatst dit in de huidige periode. De volledige betekenis is daarom: Het wordt tegenwoordig eerder donker.

2. Jeg lukker gardinerne før aftensmaden.

   Ik doe de gordijnen voor het eten dicht.

   Jeg

   ik

   lukker

   doe dicht; sluit

   gardinerne

   de gordijnen

   før

   voor; voordat

   aftensmaden

   het avondeten

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik” en is de vorm voor de eerste persoon enkelvoud als onderwerp. Vergelijk du voor “jij” en vi voor “wij”. lukker komt van lukke (“sluiten”, “dichtdoen”) en staat in de tegenwoordige tijd. De tegenwoordige vorm heeft bij verschillende personen vaak dezelfde vorm: jeg lukker = “ik sluit” en du lukker = “jij sluit”. Hier gaat het om het dichtdoen van de gordijnen. Voorbeeld: Jeg lukker døren. — “Ik doe de deur dicht.” gardinerne betekent “de gordijnen”. gardin betekent “gordijn”, gardiner is het meervoud en gardinerne is de bepaalde meervoudsvorm: “de gordijnen”. De uitgang -ne markeert hier de bepaalde vorm van het meervoud. før betekent hier “voor” in de tijd. Voor een daaropvolgende bijzin kan hetzelfde woord “voordat” betekenen; hier staat het voor het zelfstandig naamwoord aftensmaden. Voorbeeld: Vi spiser, før vi går. — “We eten voordat we weggaan.” aftensmaden betekent “het avondeten”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van aftensmad (“avondeten”): aftensmad → aftensmaden. De uitgang -en markeert hier de bepaalde vorm; dat zegt niet dat er één afzonderlijk gerecht wordt bedoeld. Voorbeeld: Aftensmaden er klar. — “Het avondeten is klaar.” Samen betekenen Jeg lukker gardinerne en før aftensmaden: “Ik doe de gordijnen dicht vóór het avondeten.” Dat komt overeen met de vaste Nederlandse vertaling: “Ik doe de gordijnen voor het eten dicht.”

3. Kunne du også tænde den lille varmeovn?

   Zou je ook het kleine kacheltje aan kunnen zetten?

   Kunne du

   zou je kunnen

   også

   ook

   tænde

   aanzetten

   den

   bepaalde aanduiding

   lille

   kleine

   varmeovn

   kachel

   Uitgebreide uitleg

   Kunne du is hier een beleefd verzoek: “zou je kunnen…?” Kunne is de verleden vorm van kunne die in zo’n vraag een voorzichtige of beleefde mogelijkheid uitdrukt; het is dus niet de tegenwoordige vorm kan. Een bruikbaar patroon is kunne + onderwerp + infinitief, bijvoorbeeld: Kunne du vente? — “Zou je kunnen wachten?” Du betekent “je/jij” en is hier het onderwerp, de aangesprokene. også betekent “ook”. Het voegt deze handeling toe aan een andere handeling. Voorbeeld: Jeg vil også komme. — “Ik wil ook komen.” tænde is de infinitief van het werkwoord tænde en betekent hier “aanzetten” of “inschakelen”: de warmteoven wordt aangezet. In andere contexten kan het ook “aansteken” betekenen, bijvoorbeeld bij een licht of vuur. Na het modale werkwoord kunne blijft het volgende werkwoord in de infinitief: kunne tænde — “kunnen aanzetten”. den is in deze naamwoordgroep de Deense bepaalde vorm vóór een bijvoeglijk naamwoord en een zelfstandig naamwoord: den lille varmeovn. Varmeovn is een enkelvoudig onzijdig? Nee: het is een gemeenschappelijk-geslachtswoord met het onbepaalde lidwoord en (en varmeovn). Daarom staat hier den, niet det; de hele groep betekent “de/het kleine kacheltje”, waarbij het Nederlandse lidwoord door het Nederlandse woord wordt bepaald. De vorm den kan ook als zelfstandig voornaamwoord voorkomen, maar dat is hier niet de functie. lille betekent “kleine”. In deze zin is het de vorm bij een enkelvoudige bepaalde naamwoordgroep. De vorm laat hier niet zelfstandig zien of het zelfstandig naamwoord gemeenschappelijk of onzijdig geslacht heeft: ook bij een onzijdig enkelvoud staat lille, bijvoorbeeld det lille hus — “het kleine huis”. In het meervoud is de vorm små: de små huse — “de kleine huizen”. Een nuttig betekeniscontrast is lille tegenover stor: en lille ovn — “een kleine oven”, en stor ovn — “een grote oven”. varmeovn betekent “kachel” of “verwarmingstoestel”. Het is een zelfstandig naamwoord met het onbepaalde lidwoord en; het bepaalde enkelvoud zonder voorafgaand bijvoeglijk naamwoord is varmeovnen. Met den en lille vormt het hier den lille varmeovn, “het kleine kacheltje”. Het verkleinende Nederlandse woord “kacheltje” is de vertaalkeuze; varmeovn zelf bevat geen afzonderlijke Deense verkleiningsuitgang. Samen vormen Kunne du også tænde den lille varmeovn? een beleefd verzoek om het kleine verwarmingstoestel ook aan te zetten: “Zou je ook het kleine kacheltje aan kunnen zetten?” De woordvolgorde is Kunne du + også + tænde + de naamwoordgroep den lille varmeovn.

4. Jeg kan sætte den på lav varme.

   Ik kan hem op een lage stand zetten.

   Jeg kan

   ik kan

   sætte

   zetten

   den

   hem

   på

   op

   lav

   lage

   varme

   warmte

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan betekent hier: ik kan het doen. kan is de tegenwoordige vorm van kunne en staat vóór de infinitief. In deze zin drukt het uit dat de spreker in staat is of de mogelijkheid heeft om iets in te stellen; het betekent niet automatisch dat er toestemming wordt gevraagd. sætte is de infinitief van sætte, hier ‘zetten’ of ‘instellen’. Na kan blijft het werkwoord in de infinitief, zonder at: Jeg kan sætte ... = ‘Ik kan ... zetten’. In combinatie met een instelling kan sætte ook ‘instellen’ betekenen. Voorbeeld: Jeg kan sætte timeren. = ‘Ik kan de timer instellen.’ den is hier een Deens persoonlijk voornaamwoord als lijdend voorwerp: ‘hem’. Volgens de vaste vertaling en de context verwijst het naar het verwarmingsapparaat. De vorm den wordt gebruikt voor een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtsreferent; het is hier niet het onderwerp, maar datgene wat wordt ingesteld. på betekent hier ‘op’ en vormt met de instelling een vaste, goed herbruikbare combinatie: sætte noget på ... = ‘iets op ... zetten/instellen’. Het volgende deel zegt waarop of op welke stand het apparaat wordt gezet. lav betekent hier ‘lage’. Het is de vergelijkende vorm van lav niet: de vorm in de zin is zelf de basisvorm en beschrijft een lage instelling. Het bijvoeglijk naamwoord stemt hier af op varme, een gemeenschappelijk geslachtswoord in deze onbepaalde enkelvoudige woordgroep. Voorbeeld: en lav temperatur = ‘een lage temperatuur’. varme betekent hier ‘warmte’ en benoemt de instelling waarop het apparaat wordt gezet. In lav varme gaat het om een lage warmtestand, niet om een afzonderlijke handeling van verwarmen. Een vergelijkbare woordgroep is høj varme = ‘hoge warmte’. Samen vormen de delen Jeg kan + sætte den + på lav varme de betekenis: ‘Ik kan hem op een lage stand zetten.’ De context maakt duidelijk dat den het eerder genoemde kleine verwarmingsapparaat aanduidt. De zin beschrijft een mogelijke instelling van dat apparaat; hij zegt niet dat de instelling al is uitgevoerd.

5. Men rummet føles allerede behageligt.

   Maar de kamer voelt al comfortabel aan.

   Men

   maar

   rummet

   de kamer

   føles

   voelt aan

   allerede

   al

   behageligt

   comfortabel

   Uitgebreide uitleg

   Men betekent hier “maar” en verbindt deze uitspraak als tegenstelling met wat eraan voorafgaat. Het is een voegwoord; het verandert de grammaticale vorm van de rest van de zin niet. rummet betekent hier “de kamer”. De basisvorm is rum (“kamer”); rummet is de bepaalde enkelvoudsvorm, gevormd met de uitgang -et. In deze zin is het de grammaticale kern van het onderwerp. De vorm zegt dat het om één bepaalde kamer gaat, zonder op zichzelf extra informatie te geven over welke kamer dat is. føles komt van føle (“voelen”) en staat hier in de tegenwoordige tijd in de s-vorm. In rummet føles behageligt beschrijft die vorm hoe de kamer overkomt: “de kamer voelt ... aan”. Dit is iets anders dan føler, dat bijvoorbeeld in Jeg føler ... gebruikt wordt voor een persoon die iets voelt. Voorbeeld: Jeg føler mig godt tilpas. — “Ik voel me op mijn gemak.” allerede betekent “al” of “reeds”. Het geeft aan dat de beschreven toestand op dit moment al geldt. Voorbeeld: Det er allerede varmt. — “Het is al warm.” behageligt betekent hier “comfortabel”. De basisvorm van het bijvoeglijk naamwoord is behagelig. De uitgang -t is de onzijdige enkelvoudsvorm, passend bij rummet, dat onzijdig is. Vergelijk als leerpatroon: en behagelig stol — “een comfortabele stoel” en et behageligt rum — “een comfortabele kamer”. De vorm behageligt is hier een naamwoordelijk deel na føles, niet een zelfstandig naamwoord. Samen vormen de delen: Men (“maar”) + rummet (“de kamer”) + føles (“voelt aan”) + allerede (“al”) + behageligt (“comfortabel”). De volledige betekenis is: “Maar de kamer voelt al comfortabel aan.” De combinatie iets føles + bijvoeglijk naamwoord is bruikbaar om een indruk of ervaren toestand van iets te beschrijven.

6. Jeg vil have, at rummet føles hyggeligt i aften.

   Ik wil dat de kamer vanavond gezellig aanvoelt.

   Jeg vil have

   ik wil

   rummet

   de kamer

   føles

   voelt aan

   hyggeligt

   gezellig

   i aften

   vanavond

   Uitgebreide uitleg

   Jeg vil have betekent hier “ik wil dat …”. vil is de tegenwoordige vorm van ville (“willen”) en geeft in deze zin de wens van de spreker aan. have betekent letterlijk “hebben”, maar in het patroon ville have, at ... leidt het de gewenste situatie in: Jeg vil have, at ... = “Ik wil dat ...”. Het voegwoord at staat in de zin zelf direct na have en introduceert de volgende bijzin. rummet betekent hier “de kamer”. Het is de bepaalde vorm van et rum (“een kamer/ruimte”): rum krijgt in de bepaalde vorm de uitgang -met. Het zelfstandig naamwoord is onzijdig; dat is ook relevant voor de vorm hyggeligt verderop. føles betekent hier “aanvoelt” of “voelt”. Dit is de tegenwoordige vorm van føle (“voelen”); de vorm verandert hier niet voor enkelvoud en meervoud. In combinatie met een eigenschap, zoals føles hyggeligt, beschrijft het hoe iets wordt ervaren: “voelt/voelt aan als ...”. hyggeligt betekent hier “gezellig”. Het is de onzijdige vorm van het bijvoeglijk naamwoord hyggelig. De vorm sluit aan bij het onzijdige rummet: et hyggeligt rum, terwijl je bijvoorbeeld bij een gemeenschappelijk-geslachtig zelfstandig naamwoord en hyggelig stue gebruikt. Het gaat hier om de gewenste sfeer of indruk van de kamer, niet om een afzonderlijk voorwerp. i aften betekent “vanavond”. Deze tijdsbepaling verwijst naar de avond van de dag waarop men spreekt. Vergelijk i morgen (“morgen”) als een andere veelgebruikte tijdsbepaling. Samen vormt de zin het patroon Jeg vil have, at + onderwerp + føles + bijvoeglijk naamwoord + tijdsbepaling: de spreker wil dat de kamer vanavond gezellig aanvoelt. De volledige betekenis is dus: “Ik wil dat de kamer vanavond gezellig aanvoelt.”

7. En lampe med blødere lys kan måske gøre rummet hyggeligt uden at gøre det for varmt.

   Een lamp met zachter licht kan de kamer misschien gezellig maken zonder dat het te warm wordt.

   lampe

   lamp

   blødere

   zachter

   lys

   licht

   kan måske

   kan misschien

   gøre

   maken

   rummet

   de kamer

   hyggeligt

   gezellig

   uden at gøre

   zonder te maken

   det

   het

   varmt

   warm

   Uitgebreide uitleg

   lampe betekent hier een lamp. Het is een zelfstandig naamwoord: en lampe is onbepaald enkelvoud, lampen bepaald enkelvoud en lamper meervoud. blødere is de vergrotende trap van blød (‘zacht’): blød – blødere – blødest. In deze zin beschrijft het licht dat zachter is dan een niet nader genoemde vergelijking. De vorm blødere verandert niet naar het grammaticale geslacht van het zelfstandig naamwoord. lys betekent ‘licht’. Het kan ook ‘licht’ als tegenstelling tot ‘donker’ betekenen; hier gaat het om licht dat een lamp geeft. In blødere lys staat het zelfstandig naamwoord na zijn bijvoeglijk naamwoord. kan måske combineert mogelijkheid met onzekerheid: kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne, en måske betekent ‘misschien’. Na kan staat een infinitief zonder at, zoals in Jeg kan komme (‘Ik kan komen’). Måske kommer hun senere betekent ‘Misschien komt ze later’. gøre is de infinitief van gøre (‘maken/doen’). Hier betekent het ‘maken’ in de constructie gøre + object + bijvoeglijk naamwoord: iets zo maken dat het object een bepaalde toestand krijgt. Bijvoorbeeld: Det gør rummet roligt. — ‘Dat maakt de kamer rustig.’ rummet is de bepaalde enkelvoudsvorm van rum (‘ruimte/kamer’): et rum wordt rummet. In deze zin is het het object van gøre en krijgt het daarna de toestand hyggeligt. hyggeligt is de onzijdige vorm van hyggelig (‘gezellig’). Het krijgt hier de uitgang -t omdat het verwijst naar het onzijdige rummet in de constructie gøre rummet hyggeligt. Vergelijk: en hyggelig stue (‘een gezellige woonkamer’), maar et hyggeligt rum (‘een gezellige kamer/ruimte’). uden at gøre betekent ‘zonder te maken’. uden at wordt gevolgd door een infinitief en drukt uit dat iets niet gebeurt als onderdeel van de beschreven manier of omstandigheid. Bijvoorbeeld: Hun gik uden at sige farvel. — ‘Ze ging weg zonder afscheid te nemen.’ Het werkwoord gøre blijft hier infinitief; het is niet opnieuw een persoonsvorm. det is een onzijdig persoonlijk voornaamwoord. In deze zin verwijst het, volgens de vaste vertaling, naar de kamer/ruimte die eerder als rummet is genoemd. In gøre det ... is het de zaak die te warm gemaakt zou kunnen worden. varmt is de onzijdige vorm van varm (‘warm’): varm bij een en-woord, varmt bij een et-woord, en varme in vormen waar die uitgang nodig is. Hier hoort varmt bij het onzijdige det. for varmt betekent ‘te warm’; for geeft dus aan dat de warmte een ongewenste grens overschrijdt. De zin bouwt als volgt op: En lampe is het onderwerp. Die lamp heeft blødere lys en kan måske iets doen: gøre rummet hyggeligt, dus de ruimte gezellig maken. Dat gebeurt uden at gøre det for varmt: zonder de ruimte daardoor te warm te maken. Als geheel betekent de zin: ‘Een lamp met zachter licht kan de kamer misschien gezellig maken zonder dat het te warm wordt.’

8. Det blødere lys får rummet til at føles meget roligere.

   Het zachtere licht laat de kamer veel rustiger aanvoelen.

   Det

   het

   blødere

   zachter

   lys

   licht

   får … til at føles

   laat ... aanvoelen

   rummet

   de kamer

   meget

   veel

   roligere

   rustiger

   Uitgebreide uitleg

   Det blødere lys: det hoort hier bij het onzijdige enkelvoudige zelfstandig naamwoord lys en vormt samen met het bijvoeglijk naamwoord een bepaalde naamwoordgroep. Het is dus niet op zichzelf het Nederlandse voornaamwoord “het” met een zelfstandig referent; hier maakt het deel uit van “het zachtere licht”. blødere is de vergrotende trap van blød (“zacht”): blød → blødere (“zachter”). De vorm drukt hier een vergelijking uit met ander of eerder bedoeld licht; de vergelijkingsmaatstaf wordt niet nader genoemd. Voorbeeld: Denne pude er blødere. — “Dit kussen is zachter.” lys betekent hier “licht”. De vorm blijft in deze naamwoordgroep zonder de gewone bepaalde uitgang -et, omdat het Deense patroon met det en een voorafgaand adjectief de bepaaldheid van de groep uitdrukt: det bløde lys / det blødere lys. In deze zin gaat het om licht als een hoeveelheid of verschijnsel, niet om een lamp. får ... til at føles is een bruikbare causatieve constructie: “laat ... aanvoelen” of “zorgt ervoor dat ... aanvoelt”. får is de tegenwoordige tijd van få (“krijgen; laten/zorgen dat” in deze constructie). til at leidt het daaropvolgende werkwoord in. føles is de s-vorm van føle (“voelen”) en betekent hier “aanvoelen” of “voelbaar zijn”. Voorbeeld: Farven får rummet til at føles større. — “De kleur laat de kamer groter aanvoelen.” rummet betekent “de kamer” en is de bepaalde enkelvoudsvorm van het onzijdige zelfstandig naamwoord rum (“kamer; ruimte”): et rum → rummet. Het is in de constructie het element dat de beschreven gewaarwording heeft: de kamer voelt rustiger aan. meget is een bijwoord met de betekenis “veel” of “erg”. Hier versterkt het de daaropvolgende vergrotende trap roligere: niet alleen “rustiger”, maar “veel rustiger”. roligere is de vergrotende trap van rolig (“rustig”): rolig → roligere (“rustig” → “rustiger”). In deze zin beschrijft het hoe rummet aanvoelt. Voorbeeld: Her er roligere om aftenen. — “Hier is het ’s avonds rustiger.” Samengevoegd betekent Det blødere lys “het zachtere licht”. Dat licht får rummet til at føles — “laat de kamer aanvoelen” — meget roligere, “veel rustiger”. De volledige betekenis is dus: “Het zachtere licht laat de kamer veel rustiger aanvoelen.”

9. Så kan vi slappe af, efter vi har spist.

   Dan kunnen we na het eten ontspannen.

   Så kan vi

   Dan kunnen we

   slappe af

   ontspannen

   efter

   na

   spist

   gegeten

   Uitgebreide uitleg

   Så kan vi betekent hier “dan kunnen we”. Så verwijst in deze zin naar een volgend moment of gevolg: nadat het eten klaar is, volgt de mogelijkheid om te ontspannen. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en drukt mogelijkheid of gelegenheid uit; vi betekent “we” en is het onderwerp van de daaropvolgende handeling. slappe af is een vaste Deense combinatie met de betekenis “ontspannen”. Het werkwoord is slappe (“ontspannen, tot rust komen”); af hoort bij deze combinatie en maakt de uitdrukking niet simpelweg gelijk aan alleen slappe. Voorbeeld: Jeg vil slappe af. — “Ik wil ontspannen.” efter betekent “na”. Het kan een tijdsrelatie aangeven vóór een zelfstandig naamwoord of vóór een bijzin. In deze zin leidt het de bijzin vi har spist in: de ontspanning vindt plaats nadat er gegeten is. spist is het voltooid deelwoord van spise (“eten”). Het staat samen met har, de tegenwoordige vorm van have (“hebben”), in har spist: “hebben gegeten”. Het deelwoord markeert hier dat het eten eerst voltooid is; het verandert in deze constructie niet mee met vi. Voorbeeld: Vi har spist. — “We hebben gegeten.” Samen vormen de delen: Så kan vi slappe af (“Dan kunnen we ontspannen”) + efter vi har spist (“nadat we hebben gegeten”). De hele zin betekent dus: “Dan kunnen we na het eten ontspannen.”