Vragen naar een vertraagde bus | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Undskyld, er bussen forsinket?

   Pardon, is de bus vertraagd?

   Undskyld

   pardon

   er

   is

   bussen

   de bus

   forsinket

   vertraagd

   Uitgebreide uitleg

   Undskyld betekent hier “pardon” en kan beleefd de aandacht vragen of een vraag inleiden. Het kan ook in een verontschuldiging worden gebruikt. Voorbeeld: Undskyld! — “Pardon!” er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Deze vorm blijft in de tegenwoordige tijd hetzelfde bij verschillende personen en aantallen. In een ja-neevraag staat het werkwoord vóór het onderwerp. Voorbeeld: Er toget forsinket? — “Is de trein vertraagd?” bussen betekent hier “de bus”. De basisvorm is bus; bussen is de bepaalde enkelvoudsvorm. Vergelijk: en bus — “een bus” en bussen — “de bus”. De vorm bussen kun je het best als de vaste bepaalde vorm van bus leren; de spelling bevat een verdubbelde s. forsinket betekent hier “vertraagd”. Het is een beschrijvend woord dat na er de toestand van de bus benoemt. Voorbeeld: Toget er forsinket. — “De trein is vertraagd.” Samen vormen de delen de vraag Undskyld, er bussen forsinket?: “Pardon, is de bus vertraagd?” De ja-neevraag gebruikt de volgorde er + onderwerp + beschrijving, zoals in Er bussen forsinket?.

2. Der er meget trafik i nærheden.

   Er is veel verkeer in de buurt.

   Der er

   er is / er bevindt zich

   meget

   veel

   trafik

   verkeer

   i nærheden

   in de buurt

   Uitgebreide uitleg

   Der er is een vaste existentiële constructie: ze zegt dat iets aanwezig is of zich ergens bevindt. In deze zin introduceert ze trafik als datgene wat er is. Het Deense der is hier geen verwijzing naar een specifiek eerder genoemd zelfstandig naamwoord; samen met er vormt het de constructie der er .... meget betekent hier veel en staat vóór het zelfstandig naamwoord trafik. Het wordt gebruikt bij een niet-telbare hoeveelheid. Bij telbare meervoudige zaken gebruikt het Deens vaak mange, bijvoorbeeld mange biler — veel auto's. trafik betekent hier verkeer. Het is een zelfstandig naamwoord en wordt in deze betekenis doorgaans als een massabegrip gebruikt, zodat meget trafik natuurlijk is. Een bruikbaar voorbeeld is: Der er meget trafik i dag. — Er is vandaag veel verkeer. i nærheden betekent in de buurt of in de nabijheid. Dit is een vaste voorzetselgroep die een plaats aanduidt. i betekent hier in, terwijl nærheden de nabijheid aanduidt; samen functioneren ze als één plaatsbepaling. De zin wordt zo opgebouwd: Der er introduceert het bestaan, meget trafik benoemt de aanwezige hoeveelheid verkeer, en i nærheden zegt waar dat verkeer is. Samen betekent Der er meget trafik i nærheden.: Er is veel verkeer in de buurt.

3. Ved du, hvornår den kommer?

   Weet je wanneer hij aankomt?

   Ved

   weet

   du

   je

   hvornår

   wanneer

   den

   hij

   kommer

   aankomt

   Uitgebreide uitleg

   Ved betekent hier “weet” en is de tegenwoordige tijd van vide (“weten”). In een vraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: Ved du ...? = “Weet je ...?”. du is de vorm voor één aangesproken persoon. Samen met Ved vormt het de korte vraagconstructie Ved du ...?. hvornår betekent “wanneer”. Het leidt hier een indirecte vraag in: hvornår den kommer = “wanneer hij aankomt”. In een directe vraag staat het bijvoorbeeld in Hvornår kommer han? (“Wanneer komt hij?”). In de indirecte vraag staat het onderwerp vóór het werkwoord: hvornår den kommer. den is een enkelvoudig voornaamwoord van het Deense fælleskøn (gemeenschappelijk geslacht). In deze vaste zin verwijst het naar het bedoelde referent dat in de Nederlandse vertaling met “hij” wordt aangeduid; de meegegeven context zegt dat dit referent onderweg is. De vorm den zelf zegt niet dat het referent een man is. Het voornaamwoord staat hier vóór het werkwoord in de bijzin. kommer is de tegenwoordige tijd van komme (“komen”). De vorm blijft hier hetzelfde bij verschillende personen: jeg kommer (“ik kom”), du kommer (“jij komt”) en han kommer (“hij komt”). In deze zin krijgt kommer door de context de betekenis “aankomt”; komme kan ook algemener “komen” betekenen. De hele zin bestaat uit de hoofdvraag Ved du en de indirecte vraag hvornår den kommer. Samen betekent dat “Weet je wanneer hij aankomt?”. De komma markeert de grens tussen de hoofdvraag en de indirecte vraag. Deze constructie is ook bruikbaar met andere vraagwoorden. Voorbeeld: Ved du, hvor hun bor? — “Weet je waar zij woont?”

4. Den er stadig på vej.

   Hij is nog onderweg.

   Den

   hij

   er

   is

   stadig

   nog

   på vej

   onderweg

   Uitgebreide uitleg

   Den betekent hier “hij” en is het onderwerp. De vorm is een enkelvoudig voornaamwoord van het fælleskøn (common gender). Het voornaamwoord zelf zegt niet welke persoon of welk zelfstandig naamwoord bedoeld is; de vaste vertaling legt hier wel de lezing “hij” vast. In andere contexten kan den ook naar een zaak of dier met fælleskøn verwijzen. Een nuttig contrast is det, dat bij onzijdig enkelvoud hoort. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). De tegenwoordige tijd kan in het Deens, net als hier, een toestand op dit moment uitdrukken. De vorm er blijft gelijk bij verschillende onderwerpen: jeg er (“ik ben”), du er (“jij bent”) en de er (“zij zijn”). Stadig betekent hier “nog” in de betekenis dat een toestand voortduurt. Het verschilt van endnu, dat ook “nog” kan betekenen maar vaak neutraler of iets nadrukkelijker klinkt. Bijvoorbeeld: Han er stadig hjemme. — “Hij is nog steeds thuis.” På vej is een vaste uitdrukking met de betekenis “onderweg” of “op weg”. De twee woorden vormen samen de bruikbare combinatie; på betekent op/in een bepaalde positie of richting, maar hier moet de combinatie als geheel worden geleerd. Bijvoorbeeld: Vi er på vej hjem. — “We zijn op weg naar huis.” Samen vormen de delen Den er stadig på vej: het onderwerp is “hij”, er geeft de huidige toestand aan, stadig zegt dat die toestand voortduurt, en på vej zegt welke toestand dat is. De volledige betekenis is dus: “Hij is nog onderweg.”

5. Så kan ventetiden blive længere.

   Dus het wachten kan langer duren.

   Så

   dus

   kan

   kan

   ventetiden

   de wachttijd

   blive

   worden

   længere

   langer

   Uitgebreide uitleg

   Så staat hier vooraan en verbindt deze zin met wat eraan voorafgaat: "dus" of "dan", hier het best "dus". Het is geen onderdeel van het zelfstandig naamwoord dat volgt. kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne voor de relevante personen; het verandert in deze vorm niet naar het onderwerp ventetiden. Na kan staat in het Deens de infinitief zonder at, zoals in kan blive — "kan worden" of, volgens de vaste vertaling, "kan langer duren". ventetiden betekent hier "de wachttijd". De vorm is bepaald enkelvoud van ventetid ("wachttijd"): ventetid + -en → ventetiden. De uitgang -en markeert hier dus de bepaalde vorm, niet meervoud. blive is de infinitief van blive. In blive længere geeft het een verandering aan: iets wordt langer. blive kan in andere contexten ook "blijven" betekenen, maar de vaste vertaling maakt hier de betekenis van een langer durende wachttijd duidelijk. længere is de vergrotende trap van lang: lang — længere — længst (lang — langer — langst). Het is længere dat de vergelijking uitdrukt, niet ventetiden. In deze zin wordt de wachttijd dus als langer voorgesteld. Samen vormen de delen Så kan ventetiden blive længere. de betekenis: "Dus de wachttijd kan langer worden." In de vaste Nederlandse vertaling wordt dezelfde gedachte natuurlijk weergegeven als: "Dus het wachten kan langer duren." De modaliteit komt van kan, de verandering of langere duur van blive længere, en Så legt het verband met de voorafgaande informatie.

6. Er der en anden bus på samme rute?

   Is er een andere bus op dezelfde route?

   Er der

   is er …?

   anden

   andere

   bus

   bus

   samme

   zelfde

   rute

   route

   Uitgebreide uitleg

   Er der vormt hier een vraag naar het bestaan of de aanwezigheid van iets: “is er …?” Het Deense er is de tegenwoordige tijd van at være (“zijn”), terwijl der in deze constructie een onpersoonlijk/existentieel plaatsje inneemt. Het gaat dus niet om een concrete plaatsbepaling van der. Een bruikbaar patroon is Er der + zelfstandig naamwoord? — bijvoorbeeld: Er der kaffe? = “Is er koffie?” anden betekent hier “andere” in de combinatie en anden bus: een bus die verschilt van de eerder bedoelde of verwachte bus. De vorm hoort bij bus, dat in het Deens een en-woord is: en bus; daarom staat hier anden. Vergelijk et andet tog (“een andere trein”) en andre busser (“andere bussen”): anden is de vorm bij een enkelvoudig en-woord, andet bij een enkelvoudig et-woord en andre bij het meervoud. Dit is geen verleden-tijdsvorm; het is de verbogen vorm van het bijvoeglijk naamwoord anden (“ander”). bus is het zelfstandig naamwoord “bus”. De basisvorm is bus; een gewone meervoudsvorm is busser. In deze zin staat het enkelvoud, aangekondigd door en in en anden bus. Voorbeeld: Bussen kommer nu. = “De bus komt nu.” samme betekent “dezelfde”. Het wijst op identiteit met iets dat al uit de situatie of context bekend is, niet alleen op gelijkenis. samme verandert in deze constructie niet mee met het grammaticale geslacht of getal van het zelfstandig naamwoord: den samme bus (“dezelfde bus”) en de samme busser (“dezelfde bussen”). Voorbeeld: Vi tager den samme rute. = “We nemen dezelfde route.” rute betekent “route”. Het is een en-woord: en rute; het meervoud is ruter. In på samme rute staat het na het voorzetsel på en betekent de woordgroep “op dezelfde route”. Voorbeeld: Bussen kører på en ny rute. = “De bus rijdt op een nieuwe route.” Samen betekent Er der en anden bus på samme rute? in de bedoelde situatie: “Is er een andere bus op dezelfde route?” De vraagstructuur Er der wordt gevolgd door en anden bus, en på samme rute specificeert waar die andere bus rijdt. De volgende context vermeldt vervolgens dat er inderdaad één is, maar de vaste zin zelf stelt hier alleen de vraag.

7. Der er en, men den tager længere tid.

   Er is er een, maar die doet er langer over.

   Der er

   er is

   en

   één

   men

   maar

   den

   die

   tager

   neemt

   længere

   langer

   tid

   tijd

   Uitgebreide uitleg

   Der er is de vaste Deense existentiële constructie voor “er is/zijn”. Der is hier een formeel plaatswoord in deze constructie; het verwijst niet zelfstandig naar een bepaalde persoon of zaak. Het patroon is der er + zelfstandig naamwoord: Der er en bus = “Er is een bus”. en betekent hier “één” en staat zelfstandig na der er: er is er één. In deze context wordt de bedoelde bus door de omliggende zinnen ondersteund. Dezelfde vorm en kan ook het onbepaalde lidwoord zijn, bijvoorbeeld in en bus = “een bus”; de functie blijkt uit de zinsbouw. men betekent “maar” en verbindt twee delen met een tegenstelling. Het eerste deel meldt het bestaan van een bus; het tweede geeft de beperkende informatie over de benodigde tijd. den is hier een persoonlijk/verwijzend voornaamwoord voor een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtswoord. In de gegeven context verwijst het naar de bus. De Deense vorm hangt hier dus samen met het grammaticale geslacht en getal van het bedoelde zelfstandig naamwoord, niet met de persoon die spreekt. Een neutrale enkelvoudige zaak gebruikt in vergelijkbare gevallen det. tager is de tegenwoordige tijd van tage (“nemen”). De vervoegde vorm is in het Deens hetzelfde voor de verschillende personen: jeg tager, du tager, den tager. In deze zin hoort tager bij de vaste combinatie tage tid, letterlijk “tijd nemen”, dus “tijd kosten/erover doen”. længere is de vergrotende trap van lang (“lang”): lang → længere → længst (“lang” → “langer” → “langst”). Bij tid drukt het hier een langere duur uit, niet een grotere fysieke afstand. Det tager længere tid betekent bijvoorbeeld: “Het duurt langer”. tid is het zelfstandig naamwoord “tijd”. In længere tid bepaalt het welke soort lengte bedoeld wordt: een langere tijdsduur. Het zelfstandig naamwoord staat na het vergelijkende bijvoeglijke woord. Samen vormen den tager længere tid en de voorafgaande delen de betekenis: Der er en, men den tager længere tid = “Er is er één, maar die doet er langer over.” De eerste helft gebruikt der er om het bestaan van één bus te melden; na men verwijst den naar die bus en zegt tager længere tid dat de rit of handeling meer tijd vergt. tage tid is een bruikbaar patroon voor tijdsduur, bijvoorbeeld Det tager kort tid = “Het duurt kort.”

8. Jeg bliver her og venter på den bus.

   Ik blijf hier wachten op deze bus.

   Jeg

   ik

   bliver

   blijf

   her

   hier

   venter på

   wacht op

   den

   deze

   bus

   bus

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”. Dit is de Deense persoonlijke voornaamwoordsvorm voor de eerste persoon enkelvoud. De vorm verandert niet naar geslacht. Voorbeeld: Jeg er her. — “Ik ben hier.” bliver komt van blive. Hier betekent het “blijven”, niet “worden”: de spreker blijft op dezelfde plaats. bliver is de tegenwoordige tijd; Deense werkwoorden hebben in de tegenwoordige tijd geen aparte persoonsuitgangen. Voorbeeld: Jeg bliver hjemme. — “Ik blijf thuis.” her betekent “hier” en is een bijwoord. Het verandert niet naar getal of geslacht. Voorbeeld: Hun er her. — “Zij is hier.” venter på is de vaste combinatie van vente på, “wachten op”. venter is de tegenwoordige tijd van vente; på hoort bij deze betekenis van het werkwoord. Voorbeeld: Vi venter på toget. — “Wij wachten op de trein.” den hoort hier bij bus en duidt de bedoelde bus aan; volgens de vaste vertaling is dat “deze bus”. In het Deens kan den als aanwijzend woord vóór een zelfstandig naamwoord staan voor een woord van gemeenschappelijk geslacht; bij een onzijdig woord staat det. Welke concrete bus bedoeld wordt, wordt door de zin en de context bepaald, niet door den alleen. bus betekent “bus”. Het is een zelfstandig naamwoord van gemeenschappelijk geslacht. Handige vormen zijn en bus (onbepaald enkelvoud), bussen (bepaald enkelvoud) en busser (meervoud). og betekent “en” en verbindt de twee delen. Jeg bliver her betekent “Ik blijf hier”; venter på den bus betekent “wacht op deze bus”. Samen is de volledige betekenis: “Ik blijf hier en wacht op deze bus.”

9. Det er nok bedst, hvis du kan vente.

   Dat is waarschijnlijk het beste als je kunt wachten.

   Det

   dat; het

   er

   is

   nok

   waarschijnlijk

   bedst

   het beste

   hvis

   als

   du kan

   je kunt

   vente

   wachten

   Uitgebreide uitleg

   Det staat hier als onpersoonlijk onderwerp in de vaste uitdrukking Det er ...; het verwijst niet noodzakelijk naar een eerder genoemd zelfstandig naamwoord. De betekenis is hier ongeveer “dat/het”. In andere zinnen kan det wel naar een concreet onzijdig woord of een hele situatie verwijzen. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). De vorm er blijft hetzelfde bij verschillende onderwerpen: jeg er, du er, de er. nok geeft hier een voorzichtige waarschijnlijkheidsinschatting: “waarschijnlijk”. Het maakt de uitspraak minder absoluut. In andere contexten kan nok ook “genoeg” betekenen, maar dat is hier niet de bedoelde betekenis. bedst is de overtreffende trap van god: god → bedre (“beter”) → bedst (“best”). Het woord beoordeelt hier wat de beste keuze of handelwijze is. De vorm bedst is niet afgeleid van het volgende zelfstandige naamwoord; het is zelf de vorm van het bijvoeglijk naamwoord. hvis leidt een voorwaardelijke bijzin in en betekent hier “als”. Een herbruikbaar patroon is hvis + bijzin, bijvoorbeeld: Hvis du har tid, kan du komme. — “Als je tijd hebt, kun je komen.” du kan betekent “je kunt”. du is het onderwerp “je”; kan is de tegenwoordige tijd van het modale werkwoord kunne (“kunnen”). Na kan staat in het Deens doorgaans een infinitief zonder apart at. vente is de infinitief “wachten”. In de voorafgaande context komt dezelfde betekenis voor in venter, de tegenwoordige tijd van vente: jeg venter — “ik wacht”. Samen vormen Det er nok bedst de voorzichtige beoordeling “dat is waarschijnlijk het beste”. De voorwaarde hvis du kan vente betekent “als je kunt wachten”. De hele uiting betekent dus: “Dat is waarschijnlijk het beste als je kunt wachten.”