Een grammaticaal patroon begrijpen | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Kan du forklare dette grammatiske mønster igen?

   Kun je dit grammaticapatroon nog eens uitleggen?

   Kan du

   kun je

   forklare

   uitleggen

   dette

   dit

   grammatiske

   grammaticale

   mønster

   patroon

   igen

   nog eens

   Uitgebreide uitleg

   Kan du vormt hier een vraag met omgekeerde woordvolgorde: het werkwoord staat vóór het onderwerp. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en blijft in deze vorm gelijk bij verschillende personen; du is het onderwerp “jij”. Het betekent hier dat de spreker vraagt of de ander iets kan doen, niet dat er al een uitleg wordt gegeven. forklare is de infinitief “uitleggen”. Na kan staat de infinitief zonder een apart infinitiefwoord: kan forklare = “kunt uitleggen”. Dezelfde bouw is bruikbaar in bijvoorbeeld Kan du vente? — “Kun je wachten?” dette betekent hier “dit” en staat bij het enkelvoudige onzijdige zelfstandig naamwoord mønster. De vorm van het aanwijzende woord past dus bij dat woord. Bij een enkelvoudig gemeenkundig zelfstandig naamwoord staat bijvoorbeeld denne; de keuze hangt samen met het grammaticale geslacht, niet alleen met de nabijheid van het woord. grammatiske betekent hier “grammaticale”. De basisvorm is grammatisk. In deze combinatie staat het bijvoeglijk naamwoord in de vorm op -e, die na een aanwijzend woord zoals dette wordt gebruikt; dat betekent niet dat het zelfstandig naamwoord zelf een bepaalde uitgang heeft. Het beschrijft mønster en zegt welk soort patroon bedoeld wordt. mønster betekent “patroon” of “structuur”. Het is een onzijdig zelfstandig naamwoord: et mønster is “een patroon”. Een bruikbare meervoudsvorm is mønstre — “patronen”. In deze zin gaat het om een grammaticale structuur, wat ook past bij de volgende zin. igen betekent “nog eens” of “opnieuw”. Het staat hier aan het einde en geeft aan dat de uitleg opnieuw gevraagd wordt. In Forklar det igen. betekent het eveneens “Leg het nog eens uit.” Samen vormen de delen Kan du forklare dette grammatiske mønster igen? de vraag “Kun je dit grammaticale patroon nog eens uitleggen?” De aangesprokene wordt gevraagd opnieuw uitleg te geven over het genoemde patroon; de volgende zin zegt dat het iets laat zien over een handeling die al voltooid is.

2. Det viser, at en handling allerede er afsluttet.

   Het laat zien dat een handeling al voltooid is.

   Det

   het

   viser

   laat zien

   handling

   handeling

   allerede

   al

   er

   is

   afsluttet

   voltooid

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “het” en staat als onderwerp van de hoofdzin. De vorm det is de onzijdige enkelvoudsvorm; de zin zelf legt niet vast waarnaar dit woord precies verwijst. In een andere zin kan den bijvoorbeeld naar een gemeenschappelijk-geslachtelijk enkelvoudig zelfstandig naamwoord verwijzen, maar die keuze hangt af van het grammaticale geslacht van het bedoelde woord. viser is de tegenwoordige tijd van vise, “laten zien” of “aantonen”. De uitgangsvorm kan bij verschillende onderwerpen dezelfde vorm hebben: jeg viser betekent “ik laat zien” en det viser “het laat zien”. at leidt de bijzin in die weergeeft wat er wordt aangetoond. Een bruikbaar patroon is Det viser, at ... — “Het laat zien dat ...”. en handling betekent hier “een handeling”. handling is een zelfstandig naamwoord; het lidwoord en markeert hier een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht. Het lidwoord drukt op zichzelf geen numerieke hoeveelheid uit. Voorbeeld: En handling kan have følger. — “Een handeling kan gevolgen hebben.” allerede betekent “al” of “reeds” en geeft aan dat de beschreven toestand op het relevante moment al bereikt is. Het staat hier vóór het werkwoordelijke deel er afsluttet; de plaatsing helpt de tijdsrelatie van de voltooiing te markeren. er is de tegenwoordige tijd van være, “zijn”. In er afsluttet koppelt het de handeling aan de toestand “voltooid”. Het is hier dus niet zelfstandig “bestaan”, maar vormt met het volgende deel de predicatieve uitdrukking. afsluttet is de vorm van het werkwoord afslutte, “afronden” of “beëindigen”, die hier als voltooid deelwoord in een toestandsbeschrijving wordt gebruikt: “voltooid”. In deze zin beschrijft het de toestand van en handling; het zegt niet wie de handeling heeft afgerond. Bij een meervoud kan men bijvoorbeeld handlingerne er afsluttede zien; bij het enkelvoud van gemeenschappelijk geslacht blijft de vorm in dit voorbeeld afsluttet. Samen vormen Det viser en at en handling allerede er afsluttet de betekenis: “Het laat zien dat een handeling al voltooid is.” De hoofdzin zegt dat iets dit aantoont; de bijzin benoemt precies wat volgens die hoofdzin al het geval is.

3. Hvorfor ændrer verbet sig i denne sætning?

   Waarom verandert het werkwoord in deze zin?

   Hvorfor

   waarom

   ændrer … sig

   verandert

   verbet

   het werkwoord

   denne

   deze

   sætning

   zin

   Uitgebreide uitleg

   Hvorfor betekent hier “waarom” en vraagt naar de reden voor wat volgt. Het is een vraagwoord; vergelijk hvornår (“wanneer”) en hvordan (“hoe”), die naar andere soorten informatie vragen. ændrer sig betekent “verandert”. ændrer is de tegenwoordige tijd van ændre (“veranderen”). sig is hier het wederkerende voornaamwoord: letterlijk gaat het om “zich veranderen”, dus om een verandering van het onderwerp zelf. Voorbeelden: Jeg ændrer mig. — “Ik verander.” Formen ændrer sig. — “De vorm verandert.” verbet betekent “het werkwoord”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van verb: et verb betekent “een werkwoord” en verbet “het werkwoord”. Het woord verwijst hier naar het werkwoord waarvan de vorm wordt besproken. denne betekent “deze” en staat hier bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtwoord. In denne sætning wijst het naar de zin die op dat moment wordt besproken. Een mogelijk meervoudig contrast is disse sætninger — “deze zinnen”. sætning betekent “zin”. In denne sætning staat het onbepaald gevormde zelfstandig naamwoord na het aanwijzend woord; samen betekent de woordgroep “deze zin”. De hele vraag is opgebouwd als Hvorfor + ændrer sig + verbet + i denne sætning: “Waarom verandert het werkwoord in deze zin?” i betekent hier “in” en verbindt denne sætning met de situatie waarin de verandering wordt bekeken. In de gegeven context gaat de vraag dus over de reden voor de vormverandering van het werkwoord; de omliggende zinnen verbinden die verandering met een al afgesloten gebeurtenis.

4. Formen ændrer sig, fordi begivenheden er slut.

   De vorm verandert omdat de gebeurtenis voorbij is.

   Formen

   de vorm

   ændrer sig

   verandert

   fordi

   omdat

   begivenheden

   de gebeurtenis

   slut

   voorbij

   Uitgebreide uitleg

   Formen is de bepaalde vorm van en form (“een vorm”): form → formen. In deze zin verwijst het zelfstandig naamwoord volgens de vertaling naar de vorm; de uitgang -en markeert hier bepaaldheid, niet meervoud. ændrer sig betekent hier “verandert”. De basisvorm is ændre (“veranderen”); ændrer is de tegenwoordige tijd. sig hoort bij deze werkwoordelijke constructie en verwijst grammaticaal terug naar het onderwerp: letterlijk gaat het om “zich veranderen”. Het is dus niet hetzelfde als ændrer zonder sig, dat doorgaans betekent dat iemand of iets iets anders verandert. Voorbeeld: Tiden ændrer sig. — “De tijd verandert.” fordi leidt een redengevende bijzin in en betekent “omdat”. Het verbindt de verandering met de reden ervoor. begivenheden is de bepaalde vorm van en begivenhed (“een gebeurtenis”): begivenhed → begivenheden. De vorm is enkelvoud en bepaald; -en markeert hier dus geen meervoud. slut betekent hier “voorbij” of “afgelopen”. Het staat na er, de tegenwoordige vorm van være (“zijn”), en beschrijft de toestand van begivenheden: begivenheden er slut — “de gebeurtenis is voorbij”. Samen vormen fordi begivenheden er slut een bijzin met de betekenis “omdat de gebeurtenis voorbij is”. De hele zin Formen ændrer sig, fordi begivenheden er slut. betekent daarom: “De vorm verandert omdat de gebeurtenis voorbij is.”

5. Kan du give mig et andet eksempel?

   Kun je me nog een voorbeeld geven?

   Kan du

   Kun je

   give

   geven

   mig

   mij

   andet

   ander

   eksempel

   voorbeeld

   Uitgebreide uitleg

   Kan du opent een ja/nee-vraag: kan is de tegenwoordige vorm van kunne en du is het onderwerp. In deze zin vormt het geheel een verzoek met de betekenis “kun je”. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder at. give is hier de infinitief van give en betekent “geven”. De vorm blijft na kan onveranderd. In een gewone mededeling kan de persoonsvorm wel veranderen: Jeg giver et eksempel betekent “Ik geef een voorbeeld”. mig is de objectvorm van het persoonlijke voornaamwoord “ik”: jeg is de onderwerpsvorm, mig de vorm voor degene die iets ontvangt of ondergaat. Hier is mig de ontvanger van het geven. andet betekent hier “ander/een ander”. Het is de onzijdige enkelvoudsvorm van anden, omdat het hoort bij eksempel, een onzijdig woord met het lidwoord et. Een nuttige reeks is en anden bij een-woorden en et andet bij et-woorden; het gaat hier om “nog een, een ander voorbeeld”, niet om een algemene vergelijking. eksempel betekent “voorbeeld”. Het is een zelfstandig naamwoord: et eksempel, meervoud eksempler, bepaalde vorm eksemplet. De combinatie et andet eksempel betekent “een ander voorbeeld”; et markeert hier een onbepaald zelfstandig naamwoord en op zichzelf geen specifiek aantal. Samen vormen de delen de vraag Kan du give mig et andet eksempel?: “Kun je me nog een voorbeeld geven?” De vraag vraagt de aangesprokene om een ander voorbeeld aan de spreker te geven.

6. Nogen åbnede bogen før timen.

   Iemand heeft het boek vóór de les opengedaan.

   Nogen

   iemand

   åbnede

   opende

   bogen

   het boek

   før

   voor, eerder dan

   timen

   de les

   Uitgebreide uitleg

   Nogen betekent hier “iemand” en is het onbepaalde onderwerp: de persoon wordt niet nader geïdentificeerd. Het woord kan naar een man of een vrouw verwijzen. Voorbeeld: Nogen ringede. — “Iemand belde.” åbnede is de verleden tijd van åbne (“openen”). De vorm åbne – åbnede – åbnet betekent respectievelijk infinitief, verleden tijd en voltooid deelwoord. In deze zin staat åbnede bij een gebeurtenis die vóór het spreekmoment plaatsvond. Voorbeeld: Hun åbnede døren. — “Zij opende de deur.” bogen betekent “het boek”. De basisvorm is bog; bogen is de bepaalde enkelvoudsvorm, dus “het boek” als een specifiek boek. Vergelijk en bog (“een boek”) en bogen (“het boek”). Het meervoud is bøger, met bepaalde meervoudsvorm bøgerne. før geeft hier een tijdsrelatie aan: “vóór”. Het verbindt de handeling met een tijdstip of gebeurtenis die later komt. In før timen betekent het dus “vóór de les”. Voorbeeld: Vi mødes før frokosten. — “We spreken vóór de lunch af.” timen betekent hier “de les”. De vorm is de bepaalde enkelvoudsvorm van time. Het Deense time kan, afhankelijk van de context, ook “uur” betekenen; de vaste vertaling maakt in deze zin de betekenis “les” duidelijk. Vergelijk en time (“een les/uur”) met timen (“de les/het uur”). Samen vormen de delen: Nogen is degene die handelt, åbnede zegt dat het openen in het verleden gebeurde, bogen is wat geopend werd, en før timen plaatst die handeling vóór de les. De hele zin betekent: “Iemand opende het boek vóór de les.”

7. Det gør mønsteret lettere at forstå.

   Daardoor is het patroon gemakkelijker te begrijpen.

   Det

   daardoor; dat

   gør

   maakt; doet

   mønsteret

   het patroon

   lettere

   gemakkelijker

   at forstå

   begrijpen

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier daardoor en verwijst naar een eerder genoemde oorzaak of omstandigheid; de vaste vertaling bevestigt die betekenis. In andere zinnen kan det ook een andere functie hebben, maar hier is het geen zelfstandig benoemd ding. gør is de vorm van gøre (doen; maken) in de tegenwoordige tijd. In deze zin betekent het maakt: iets veroorzaakt een verandering in de toestand of moeilijkheid van iets anders. De constructie gøre + object + bijvoeglijk naamwoord is herbruikbaar, bijvoorbeeld: Det gør opgaven sværere. — Daardoor wordt de opdracht moeilijker. mønsteret betekent het patroon. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van mønster (patroon): mønster = een/het patroon afhankelijk van de context, mønsteret = het patroon. Het achtervoegsel -et markeert hier bepaaldheid; het geeft op zichzelf geen meervoud aan. lettere betekent hier gemakkelijker. Dit is de vergrotende trap van let (gemakkelijk). De vergelijking is let – lettere – lettest: gemakkelijk – gemakkelijker – gemakkelijkst. In gøre ... lettere beschrijft het bijvoeglijk naamwoord het resultaat dat door gør wordt veroorzaakt. at forstå betekent te begrijpen. forstå is het werkwoord begrijpen; at markeert hier de infinitief. Na een bijvoeglijk naamwoord dat een verandering in moeilijkheid of gemak beschrijft, kan deze infinitief aangeven welke handeling gemakkelijker wordt: Det gør teksten lettere at læse. — Daardoor is de tekst gemakkelijker te lezen. Samen bestaat de zin uit Det + gør + het object mønsteret + het resultaat lettere + de infinitiefgroep at forstå: Daardoor maakt [het] het patroon gemakkelijker te begrijpen. Natuurlijk Nederlands geeft dezelfde betekenis weer als: Daardoor is het patroon gemakkelijker te begrijpen.

8. Prøv nu at lave din egen sætning.

   Probeer nu zelf een zin te maken.

   Prøv

   probeer

   nu

   nu

   lave

   maken

   din

   jouw

   egen

   eigen

   sætning

   zin

   Uitgebreide uitleg

   Prøv is de gebiedende wijs van prøve (“proberen”). De vorm richt zich hier tot één of meer aangesproken personen; het Deense werkwoord laat in deze gebiedende wijs geen aparte persoonsuitgang zien. Een bruikbaar patroon is Prøv at ... — “probeer om ...”. nu betekent hier “nu” en plaatst de aansporing in het huidige moment. Het is een bijwoord en verandert niet mee met persoon of getal. lave is de infinitief van lave (“maken”). Na at vormt het de infinitiefconstructie at lave: “maken”. In deze zin is at het infinitiefpartikel, niet het Nederlandse voorzetsel “aan”. Voorbeeld: Jeg prøver at lære. — “Ik probeer te leren.” din is een bezittelijke vorm met de betekenis “jouw”. De vorm din hoort bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtszelfstandig naamwoord, zoals sætning; bij een enkelvoudig onzijdig woord staat dit, en bij meervoud dine. Het bezittelijke woord drukt bezit of betrekking uit, niet op zichzelf een aantal. egen betekent hier “eigen” en voegt nadruk toe aan het bezit: de zin is van jouzelf. Het past zich aan het zelfstandig naamwoord aan: egen bij gemeenschappelijk enkelvoud, eget bij onzijdig enkelvoud en egne bij meervoud. din egen sætning combineert dus “jouw” met de nadruk “eigen”. sætning betekent “zin” in de betekenis van een taalkundige zin. Het is een zelfstandig naamwoord; het meervoud is sætninger. Voorbeeld: Skriv en kort sætning. — “Schrijf een korte zin.” Samen vormen Prøv nu de aansporing “probeer nu”, en at lave din egen sætning betekent “je eigen zin te maken”. De volledige uiting betekent daarom: “Probeer nu zelf een zin te maken.”