Koffiepauze op het werk | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg mister koncentrationen.

   Ik verlies mijn concentratie.

   Jeg

   ik

   mister

   verlies

   koncentrationen

   mijn concentratie

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: de spreker verwijst naar zichzelf als onderwerp. Het is de eerste persoon enkelvoud. Voorbeeld: Jeg lærer dansk. — “Ik leer Deens.” mister betekent hier “verlies” en is de tegenwoordige tijd van at miste, “verliezen”. Deze tegenwoordige vorm verandert in het Deens niet naar de persoon: dezelfde vorm kan bijvoorbeeld ook bij han (“hij”) staan. Voorbeeld: Jeg mister min nøgle. — “Ik verlies mijn sleutel.” koncentrationen betekent hier “mijn concentratie”. Het zelfstandig naamwoord is koncentration; koncentrationen is de bepaalde vorm enkelvoud. Bij dit woord markeert het achtervoegsel -en bepaaldheid; het is geen meervoud. In deze vaste zin wordt de bepaalde vorm idiomatisch weergegeven als “mijn concentratie”. Voorbeeld: Koncentrationen er god. — “De concentratie is goed.” Samen vormen Jeg + mister + koncentrationen de mededelende zin “Ik verlies mijn concentratie.” Het onderwerp staat vooraan, gevolgd door het werkwoord en daarna het bepaalde zelfstandig naamwoord.

2. Lad os gå væk et øjeblik og hente kaffe.

   Laten we even weggaan en koffie halen.

   Lad os

   laten we

   gå væk

   weggaan

   øjeblik

   moment

   hente

   halen

   kaffe

   koffie

   Uitgebreide uitleg

   Lad os is een vaste Deense manier om een voorstel te doen: “laten we …”. Lad is hier de gebiedende wijs van lade (“laten”), en os betekent “ons”. Na deze constructie volgt een infinitief: Lad os gå = “laten we gaan”. gå væk betekent hier “weggaan” of “weggaan van de huidige plek”. gå is de infinitief van “gaan”; væk voegt de richting of verwijdering “weg” toe. Voorbeeld: Han går væk. — “Hij gaat weg.” øjeblik betekent “moment”. In et øjeblik staat het onzijdige onbepaalde lidwoord et voor dit zelfstandig naamwoord. Dat lidwoord drukt hier geen afzonderlijke numerieke telling uit; de hele uitdrukking betekent “even” of letterlijk “een moment”. De vaste combinatie i et øjeblik betekent daarentegen “binnen een moment” of, afhankelijk van de context, “een ogenblik lang”. hente is de infinitief en betekent “halen” of “ophalen”: iets gaan halen en ermee terugkomen. Na Lad os blijft het werkwoord in de infinitief. Voorbeeld: Jeg henter vand. — “Ik haal water.” kaffe betekent “koffie”. Het is hier een stof- of massanomen zonder lidwoord: hente kaffe betekent “koffie halen”, niet noodzakelijk één specifiek kopje koffie. Samen vormen de delen Lad os gå væk (“laten we weggaan”), et øjeblik (“even”) en og hente kaffe (“en koffie halen”) de betekenis: “Laten we even weggaan en koffie halen.” De twee infinitieven gå en hente zijn verbonden door og (“en”) en vallen beide onder het voorstel Lad os.

3. En kort pause lyder nyttig.

   Een korte pauze lijkt nuttig.

   kort

   kort

   pause

   pauze

   lyder

   lijkt

   nyttig

   nuttig

   Uitgebreide uitleg

   kort betekent hier “kort” en staat vóór het zelfstandig naamwoord pause. De vorm is hier de enkelvoudsvorm; bij dit bijvoeglijk naamwoord is de vorm voor een onzijdig enkelvoud eveneens kort, terwijl meervoud en bepaalde vormen korte hebben. De vergrotende trap is kortere, de overtreffende trap kortest. pause betekent “pauze” of “onderbreking”. Het is een zelfstandig naamwoord met de vorm en pause in het onbepaalde enkelvoud. Nuttige vormen zijn pausen (bepaald enkelvoud) en pauser (meervoud). In een nieuw voorbeeld: Vi tager en pause. — “We nemen een pauze.” lyder is de tegenwoordige tijd van lyde, “klinken”. In de combinatie lyde + bijvoeglijk naamwoord betekent het dat iets volgens de spreker een bepaalde indruk wekt; lyder nyttig wordt hier dus natuurlijk weergegeven als “lijkt nuttig” of “klinkt nuttig”. Voorbeeld: Det lyder godt. — “Dat klinkt goed.” nyttig betekent hier “nuttig” en beschrijft pause. De vorm is de gewone enkelvoudsvorm bij een gemeenschappelijk-geslachtelijk zelfstandig naamwoord; het onzijdige enkelvoud is nyttigt en meervoud of bepaalde vorm is nyttige. Voorbeeld: Rådet er nyttigt. — “Het advies is nuttig.” Samen betekent En kort pause “een korte pauze”. lyder nyttig zegt dat die pauze nuttig lijkt of klinkt. De hele uiting betekent daarom: “Een korte pauze lijkt nuttig.”

4. Vi kan strække os, før vi sætter os igen.

   We kunnen ons uitrekken voordat we weer gaan zitten.

   Vi kan

   we kunnen

   strække os

   ons uitrekken

   før

   voordat

   sætter os

   gaan zitten

   igen

   weer

   Uitgebreide uitleg

   Vi kan betekent hier “we kunnen”. Vi is de onderwerpvorm voor “wij/we”. Het Deens heeft wel een aparte objectsvorm: os; die staat verderop in strække os en sætter os. Kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”). Na een modaal werkwoord zoals kan staat het volgende werkwoord in de infinitief zonder at: Vi kan strække os. strække os betekent hier “ons uitrekken”. Strække is de infinitief; os is de wederkerende vorm die bij vi hoort. Hetzelfde werkwoord kan zonder os bijvoorbeeld “iets uitstrekken” betekenen, maar strække sig is de wederkerende constructie “zich uitrekken”. Voorbeeld: Jeg strækker mig. — “Ik rek me uit.” før betekent “voordat” en leidt de bijzin in die de tijdsvolgorde aangeeft. De bijzin staat in deze zin na de hoofdzin: eerst wordt het uitrekken genoemd, en daarna wordt aangegeven dat het zitten opnieuw plaatsvindt. vi in før vi sætter os igen is opnieuw “we/wij” en is het onderwerp van de bijzin. sætter os betekent hier “gaan zitten”. Sætter is de tegenwoordige vorm van sætte (“zetten”); met os vormt het de wederkerende uitdrukking sætte sig, die in deze betekenis “gaan zitten” betekent. In het Deens verandert de tegenwoordige werkwoordsvorm hier niet met de persoon of het getal: vi sætter heeft dezelfde werkwoordsvorm als jeg sætter. Voorbeeld: Vi sætter os ved bordet. — “We gaan aan tafel zitten.” igen betekent “weer” of “opnieuw”. Hier hoort het bij het opnieuw gaan zitten: de zin zegt dat zij zich uitrekken voordat zij weer gaan zitten. Het woord betekent dus niet dat het uitrekken opnieuw gebeurt. Samen betekent Vi kan strække os “We kunnen ons uitrekken”. De bijzin før vi sætter os igen voegt de volgorde toe: “voordat we weer gaan zitten”. De volledige betekenis is daarom: “We kunnen ons uitrekken voordat we weer gaan zitten.”

5. Skal vi gå tilbage til rapporten efter kaffen?

   Zullen we na de koffie teruggaan naar het rapport?

   Skal vi

   zullen we

   gå

   gaan

   tilbage

   terug

   til

   naar

   rapporten

   het rapport

   efter

   na

   kaffen

   de koffie

   Uitgebreide uitleg

   Skal vi vormt hier een voorstel in vraagvorm: “zullen we …?”. skal is de tegenwoordige vorm van skulle; met vi en een infinitief drukt het hier een voorstel of geplande handeling uit, niet een verplichting. In een Deense ja/nee-vraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: Skal vi ...?. gå betekent hier “gaan”. Dit is de infinitief, die na skal staat. Dezelfde vorm kan in andere contexten ook als bevel of in een andere constructie voorkomen, maar hier maakt skal de combinatie tot een voorstel. Voorbeeld: Skal vi vente? — “Zullen we wachten?” tilbage betekent “terug” en geeft de richting van de beweging aan. Samen met gå betekent gå tilbage “teruggaan”. Het is een bijwoord en verandert hier niet mee met het onderwerp. til is het voorzetsel “naar” en verbindt de beweging met de bestemming. Het patroon gå til + bestemming kan opnieuw worden gebruikt, bijvoorbeeld: Vi går til stationen. — “We gaan naar het station.” rapporten betekent hier “het rapport”. rapport is de basisvorm; rapporten is de bepaalde enkelvoudsvorm met de uitgang -en. Die uitgang hoort bij het zelfstandig naamwoord, niet bij til of gå. De bepaalde vorm past hier bij een rapport dat in de situatie als herkenbare bestemming wordt bedoeld. efter betekent “na” wanneer het een tijdsrelatie uitdrukt. In efter kaffen plaatst het de terugkeer na het koffiemoment. Het is hier geen onderdeel van de bewegingsrichting: til rapporten geeft de bestemming, terwijl efter kaffen het tijdstip bepaalt. kaffen betekent “de koffie”. kaffe is de basisvorm en kaffen is de bepaalde enkelvoudsvorm met -en. De vaste vertaling maakt duidelijk dat hier het koffiemoment naartoe wordt verwezen; de vorm zelf stelt niet noodzakelijk een aantal koppen koffie vast. De volledige opbouw is Skal vi + gå tilbage + til rapporten + efter kaffen: “Zullen we teruggaan naar het rapport na de koffie?” De vraag stelt dus voor om na de koffie terug te gaan naar het rapport.

6. Så kan vi gøre næste del færdig.

   Dan kunnen we het volgende deel afmaken.

   Så

   dan

   kan vi

   kunnen we

   gøre

   doen; maken

   næste

   volgende

   del

   deel

   færdig

   af; klaar

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan” en markeert een overgang naar de volgende stap. In andere contexten kan hetzelfde woord bijvoorbeeld “zo” betekenen; hier past de betekenis “dan” bij de vaste vertaling. kan vi bestaat uit kan + vi. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en drukt hier mogelijkheid uit. kan verandert niet mee met het onderwerp; vi betekent “wij/we”. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder at: Vi kan gå = “We kunnen gaan.” gøre is de infinitief van gøre en betekent hier “maken” in de zin van iets afronden of voltooid maken. De goed herbruikbare constructie is gøre noget færdig: “iets afmaken”. In gøre arbejdet færdig betekent arbejdet bijvoorbeeld “het werk” en betekent de hele uitdrukking “het werk afmaken”. næste betekent “volgende” en staat hier vóór het zelfstandig naamwoord del. Het is in deze zin de vaste vorm voor “volgende”, niet een gewone vergelijking tussen twee expliciet genoemde zaken. Voorbeelden zijn næste uge (“volgende week”) en den næste bus (“de volgende bus”). del is een zelfstandig naamwoord en betekent “deel”. Het is een woord van het gemeenschappelijke geslacht: en del, met bepaalde vorm delen (“het/de deel”). In deze zin gaat het om het deel dat in de vaste vertaling als “het volgende deel” wordt aangeduid; de zin specificeert niet waarvan dat deel is. færdig betekent hier “klaar” of “af”. Het beschrijft in gøre ... færdig het resultaat dat het deel krijgt. De vorm is hier færdig, passend bij del, een woord van het gemeenschappelijke geslacht. Dezelfde vorm kan ook zelfstandig gebruikt worden, bijvoorbeeld Jeg er færdig = “Ik ben klaar.” Bij een onzijdig woord verschijnt de vorm færdigt, zoals in et færdigt projekt = “een afgerond project”; bij meervoud of bepaalde vormen verschijnt færdige, zoals in de færdige projekter = “de afgeronde projecten”. Samen vormen Så + kan vi + gøre + næste del + færdig de betekenis: “Dan kunnen we het volgende deel afmaken.” Så geeft de overgang aan, kan vi drukt de mogelijkheid uit, en gøre ... færdig geeft aan dat het genoemde deel voltooid wordt. De zin is neutraal en bruikbaar wanneer men een volgend onderdeel wil afronden.

7. Jeg gemmer filen, før vi går.

   Ik sla het bestand op voordat we weggaan.

   Jeg

   ik

   gemmer

   sla op; bewaar

   filen

   het bestand

   før

   voordat

   vi

   wij

   går

   gaan weg

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik” en is de eerste persoon enkelvoud. Het is de vorm voor de spreker als onderwerp; vergelijk vi verderop voor “wij”. gemmer is de tegenwoordige tijd van at gemme (“opslaan, bewaren”). In deze zin betekent het “sla op”: de spreker voert die handeling uit. De tegenwoordige tijd kan in het Deens ook een handeling rond het huidige moment uitdrukken. Voorbeeld: Jeg gemmer billedet. — “Ik sla de afbeelding op.” filen betekent “het bestand”. De vorm bestaat uit fil (“bestand”) met het bepaalde achtervoegsel -en: filen = “het bestand”, dus een bepaald bestand. Het onbepaalde enkelvoud is en fil (“een bestand”). Het achtervoegsel hoort bij het zelfstandig naamwoord, niet bij gemmer. før betekent “voordat” wanneer het een bijzin inleidt. Het verbindt de handeling van opslaan met een gebeurtenis die daarna in de tijd plaatsvindt. Voorbeeld: Ring, før du går. — “Bel voordat je weggaat.” vi betekent “wij” en is de eerste persoon meervoud. Hier is vi het onderwerp van de bijzin na før. Als object gebruikt het Deens de andere vorm os (“ons”); het verschil hangt dus samen met de grammaticale rol, niet alleen met de plaats in de zin. går is de tegenwoordige tijd van at gå (“gaan, lopen”). In deze context, samen met de vaste vertaling, betekent het “weggaan”. Voorbeeld: Vi går nu. — “Wij gaan nu.” Samen vormen de delen: Jeg gemmer filen (“Ik sla het bestand op”) + før vi går (“voordat we weggaan”). De volledige betekenis is: “Ik sla het bestand op voordat we weggaan.”

8. Gem den nu, så vi ikke mister noget.

   Sla het nu op, zodat we niets verliezen.

   Gem

   sla op; bewaar

   den

   het

   nu

   nu

   så vi ikke

   zodat we niet

   mister

   verliezen

   noget

   iets

   Uitgebreide uitleg

   Gem is de gebiedende wijs van gemme (‘bewaren’, ‘opslaan’). Het is hier een opdracht aan de aangesprokene; het onderwerp ‘jij’ staat niet apart in de zin. In de vorige zin staat dezelfde stam in gemmer: ‘ik sla op’. Een bruikbaar patroon is Gem ...! = ‘Sla ... op!’. den is hier een zelfstandig gebruikt voornaamwoord voor een bepaald enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het Deense gemeenschappelijke grammaticale geslacht. Het betekent hier ‘het’ en verwijst naar het object dat moet worden opgeslagen. De vorm den is dus niet alleen een Nederlandse vertaling, maar wordt ook door het grammaticale geslacht van het bedoelde Deense zelfstandig naamwoord bepaald. Vergelijk voor een onzijdig enkelvoud det en voor meervoud de. nu betekent ‘nu’ en geeft aan dat het opslaan onmiddellijk moet gebeuren. Het is een los bijwoord en geen onderdeel van het voornaamwoord den. så vi ikke vormt het begin van een gevolg-/doelbijzin: så betekent hier ‘zodat’, vi is ‘wij’, en ikke maakt de bijzin negatief. Het patroon så vi ikke + werkwoord kan opnieuw gebruikt worden voor ‘zodat we niet ...’. vi is de vorm voor ‘wij’ als onderwerp; os is de gebruikelijke vorm wanneer ‘ons’ geen onderwerp is. mister is de tegenwoordige tijd van miste (‘verliezen’). De vorm kan bij verschillende onderwerpen in de tegenwoordige tijd gelijk blijven; vi mister betekent hier ‘wij verliezen’. Een eenvoudig contrast is Vi mister noget (‘We verliezen iets’) tegenover Vi finder noget (‘We vinden iets’). noget betekent op zichzelf ‘iets’. Na de ontkenning in vi ikke mister noget wordt het geheel natuurlijk vertaald als ‘we niets verliezen’. Het woord zelf is dus niet de ontkenning; ikke levert die functie, terwijl noget verwijst naar een onbepaalde zaak. Samen betekent Gem den nu ‘Sla het nu op’ en så vi ikke mister noget ‘zodat we niets verliezen’. De volledige uiting is daarom: ‘Sla het nu op, zodat we niets verliezen.’