Rust nemen op het werk | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg har meget arbejde i dag.

   Ik heb vandaag veel werk.

   Jeg

   ik

   har

   heb

   meget

   veel

   arbejde

   werk

   i dag

   vandaag

   Uitgebreide uitleg

   Jeg is het Deense persoonlijk voornaamwoord voor de eerste persoon enkelvoud als onderwerp: “ik”. Als dezelfde persoon het object is, staat er mig, zoals in Hun ser mig — “Zij ziet mij”. har is de tegenwoordige tijd van have, “hebben”. In het Deens blijft deze vorm bij alle personen hetzelfde: jeg har, du har, de har. De verleden tijd is havde, bijvoorbeeld Jeg havde tid — “Ik had tijd”. meget betekent hier “veel” bij een niet-telbare hoeveelheid. Daarom staat het bij arbejde. Bij telbare zelfstandige naamwoorden in het meervoud gebruik je vaak mange, bijvoorbeeld mange opgaver — “veel opdrachten”. Meget kan ook “erg” betekenen voor een bijvoeglijk naamwoord, maar dat is niet de functie in deze zin. arbejde betekent hier “werk”. Het kan als stof- of activiteitenbegrip niet-telbaar worden gebruikt, zoals in Jeg har meget arbejde — “Ik heb veel werk”. In een andere context kan et arbejde ook naar een baan of een afzonderlijke taak verwijzen; dat is niet de betekenis die de vaste vertaling hier nodig heeft. i dag is de vaste tijdsbepaling “vandaag”. De tegengestelde tijdsbepaling i går betekent “gisteren”, bijvoorbeeld Jeg arbejdede i går — “Ik werkte gisteren”. Samen vormen de delen Jeg har + meget arbejde + i dag de betekenis: “Ik heb vandaag veel werk.” Jeg is het onderwerp, har drukt het hebben in de tegenwoordige tijd uit, meget arbejde benoemt de grote niet-telbare hoeveelheid werk, en i dag plaatst dat in vandaag.

2. Du ser træt ud, så hold en pause.

   Je ziet er moe uit, dus neem een pauze.

   Du

   je

   ser træt ud

   er moe uitzien

   træt

   moe

   så

   dus

   hold en pause

   neem een pauze

   pause

   pauze

   Uitgebreide uitleg

   Du is de zelfstandige vorm voor “jij/je” als onderwerp. In deze zin is het de aangesprokene en staat het vóór het werkwoord. ser træt ud is de Deense constructie “er moe uitzien”. ser is de tegenwoordige tijd van se (“zien”) bij du; samen met ud krijgt het hier de betekenis “er ... uitzien”, niet alleen “zien”. Een vergelijkbaar patroon is Hun ser glad ud — “Zij ziet er blij uit.” træt betekent hier “moe”. Het is een bijvoeglijk naamwoord in de vorm die bij enkelvoud past; in deze constructie beschrijft het de toestand of indruk van de aangesprokene. De vorm is niet specifiek genoeg om uit zichzelf het geslacht van die persoon vast te leggen. De basisvorm is ook træt; een meervoudige of bepaalde vorm is doorgaans trætte. så is een verbindend woord met de betekenis “dus” of “daarom”. Het leidt hier het gevolg of advies in dat voortkomt uit het voorafgaande: “je ziet er moe uit, dus ...”. hold en pause is een aansporing: “neem een pauze”. hold is de gebiedende wijs van holde (“houden”) en kan in deze vaste uitdrukking niet letterlijk als alleen “houden” worden vertaald. De gebiedende wijs heeft hier geen uitgesproken onderwerp nodig; de aangesprokene is degene die de handeling moet uitvoeren. Een ander voorbeeld is Hold døren åben — “Houd de deur open.” pause is het zelfstandig naamwoord “pauze”. In en pause staat het met het Deense onbepaalde lidwoord en; dat markeert hier een onbepaalde zelfstandige naamwoordgroep en is niet op zichzelf een numerieke bewering. Het meervoud is pauser. Samen vormt Du ser træt ud de observatie “je ziet er moe uit”. så verbindt die observatie met het advies hold en pause, waardoor de volledige betekenis is: “Je ziet er moe uit, dus neem een pauze.”

3. Jeg er bekymret, fordi deadline nærmer sig.

   Ik maak me zorgen omdat de deadline dichterbij komt.

   Jeg er

   ik ben

   bekymret

   bezorgd

   fordi

   omdat

   deadline

   deadline

   nærmer sig

   komt dichterbij

   Uitgebreide uitleg

   Jeg er betekent hier “ik ben”. Jeg is de eerste persoon enkelvoud; er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Deze vorm is hetzelfde bij verschillende personen in de tegenwoordige tijd: jeg er, du er, hun er. Voorbeeld: Jeg er træt. — “Ik ben moe.” bekymret is hier een bijvoeglijk naamwoord met de betekenis “bezorgd”. Het staat na er en beschrijft de toestand van de spreker. De vorm is hier enkelvoud; uit jeg alleen volgt geen specifiek grammaticaal geslacht van de spreker. In andere combinaties kan het adjectief bijvoorbeeld bekymrede worden: De er bekymrede. — “Ze zijn bezorgd.” fordi is een onderschikkend voegwoord met de betekenis “omdat”. Het leidt de redengevende bijzin in. In de bijzin staat hier eerst het onderwerp en daarna de persoonsvorm: deadline nærmer sig. deadline is het zelfstandig naamwoord voor “deadline” of “uiterste termijn”. Het is het onderwerp van nærmer sig; de deadline is dus datgene wat dichterbij komt. Voorbeeld: Deadline nærmer sig. — “De deadline komt dichterbij.” nærmer sig is de tegenwoordige vorm van nærme sig, “dichterbij komen” of “naderen”. nærmer draagt de werkwoordsvervoeging; sig is het wederkerende element dat bij deze uitdrukking hoort. Het onderwerp is hier deadline. Voorbeeld: Eksamen nærmer sig. — “Het examen komt dichterbij.” Samen vormen Jeg er bekymret en fordi deadline nærmer sig de betekenis: “Ik maak me zorgen omdat de deadline dichterbij komt.” De eerste hoofdzin noemt de toestand van de spreker; de bijzin met fordi geeft de reden daarvoor. Het patroon is bruikbaar als Jeg er [bijvoeglijk naamwoord], fordi [onderwerp] [werkwoord] sig.

4. Hvis du går lidt væk, kan du arbejde bedre bagefter.

   Als je even weggaat, kun je daarna beter werken.

   Hvis du

   als je

   går

   gaat

   lidt

   even; een beetje

   væk

   weg

   kan du

   kun je

   arbejde

   werken

   bedre

   beter

   bagefter

   daarna

   Uitgebreide uitleg

   Hvis du opent een voorwaardelijke bijzin: “als je”. In het Deens staat het werkwoord in deze bijzin na het onderwerp: Hvis du går .... Het patroon Hvis + onderwerp + werkwoord is herbruikbaar. går is hier de tegenwoordige tijd van gå (“gaan/lopen”), met de betekenis “weggaan”. De vorm går wordt gebruikt bij onder andere jeg, du, han en vi; het werkwoord verandert hier dus niet naar persoon. Voorbeeld: Hvis du går nu, ... = “Als je nu weggaat, ...”. lidt verzacht of verkleint de handeling: “even” of “een beetje”. In deze zin betekent het samen met væk vooral “even weg”. Het is niet zelf het werkwoord en voegt geen specifieke duur aan de zin toe. væk betekent “weg”, dus niet meer op de huidige plek. går lidt væk vormt samen de betekenis “even weggaan”. De combinatie gå væk is een bruikbaar patroon voor weggaan; væk geeft de richting of toestand “weg” aan. kan du betekent “kun je”. kan is de tegenwoordige tijd van kunne (“kunnen”) en drukt hier mogelijkheid of vermogen uit. du is het onderwerp “je”. In een Deense vraag staat kan du vaak in deze volgorde, maar hier staat het in de hoofdzin na de voorwaardelijke bijzin: Hvis ..., kan du .... arbejde is de infinitief van arbejde (“werken”). Na kan gebruikt het Deens de infinitief zonder een apart infinitiefwoord: kan du arbejde = “kun je werken”. Voorbeeld: Jeg kan arbejde nu. = “Ik kan nu werken.” bedre is de vergrotende trap van god (“goed”): god → bedre → bedst (“goed” → “beter” → “best”). Hier beschrijft bedre hoe de persoon kan werken: op een betere manier, in vergelijking met de huidige situatie of een andere mogelijkheid. Het is dus niet een verbuiging van arbejde. bagefter betekent “daarna” of “erna”. Het verwijst naar een moment na wat in de voorwaardelijke bijzin wordt genoemd: eerst weggaan, daarna werken. Het is een bijwoord en verandert niet mee met het onderwerp. Samen betekent Hvis du går lidt væk “Als je even weggaat”. De hoofdzin kan du arbejde bedre bagefter betekent “kun je daarna beter werken”. De volledige voorwaarde-gevolgstructuur is dus: als je even weggaat, is het daarna mogelijk om beter te werken. De zin formuleert dit als een mogelijkheid met kan, niet als een verplichting.

5. Måske burde jeg hvile mine øjne i et minut.

   Misschien moet ik mijn ogen een minuut laten rusten.

   Måske

   misschien

   burde jeg

   zou ik moeten

   hvile

   rusten

   mine

   mijn

   øjne

   ogen

   et minut

   een minuut

   Uitgebreide uitleg

   Måske betekent hier “misschien” en maakt de uitspraak voorzichtig: de spreker presenteert het rusten als een mogelijkheid. Het staat vooraan en geldt voor de hele daaropvolgende mededeling. burde jeg combineert het modale werkwoord burde met het onderwerp jeg (“ik”). Burde drukt hier een aanbeveling of verstandig idee uit: “zou moeten”. Burde verandert niet van vorm naar persoon; jeg is het onderwerp dat bij deze vorm hoort. Na burde staat het volgende werkwoord in de infinitief. Vergelijk: Jeg burde hvile. — “Ik zou moeten rusten.” hvile is de infinitief “rusten”. In deze zin krijgt het werkwoord het object mine øjne: de spreker laat de eigen ogen rusten. Hvile kan ook zonder object worden gebruikt: Jeg vil hvile. — “Ik wil rusten.” mine betekent hier “mijn” en hoort bij het meervoudige zelfstandig naamwoord øjne. De bezittelijke vorm hangt in het Deens af van het bezeten zelfstandig naamwoord: min bij een enkelvoudig en-woord, mit bij een enkelvoudig et-woord, en mine bij het meervoud. Het gaat hier om het bezit van de spreker. øjne betekent “ogen”. Het is het meervoud van øje (“oog”): et øje — “een oog”, øjne — “ogen”. In mine øjne verwijst het bezit dus naar de ogen van de spreker, zoals ook in de vaste Nederlandse betekenis “mijn ogen laten rusten”. et minut betekent “een minuut”. Et is hier het onbepaalde lidwoord bij het onzijdige zelfstandig naamwoord minut; het drukt op zichzelf geen getal uit. In de volledige woordgroep i et minut wordt een duur van een minuut uitgedrukt. Samen geeft Måske burde jeg hvile mine øjne i et minut de betekenis: “Misschien moet ik mijn ogen een minuut laten rusten.” De structuur is: Måske + het modale burde met onderwerp jeg + infinitief hvile + mine øjne + de tijdsduur i et minut. De formulering klinkt als een voorzichtige suggestie aan zichzelf.

6. Drik vand, og træk vejret langsomt i et minut.

   Drink water en adem een minuut langzaam.

   Drik

   drink

   vand

   water

   træk vejret

   adem

   langsomt

   langzaam

   et minut

   een minuut

   Uitgebreide uitleg

   Drik is de gebiedende wijs van drikke (“drinken”). De vorm spreekt de luisteraar rechtstreeks aan: Drik vand = “Drink water”. In een gewone mededelende zin staat bijvoorbeeld du drikker vand (“je drinkt water”); in de imperatief valt het onderwerp du weg. vand betekent hier “water”. Het is een ontelbaar zelfstandig naamwoord, dus deze zin specificeert geen hoeveelheid water. Voor een telbare hoeveelheid gebruikt het Deens bijvoorbeeld et glas vand (“een glas water”). Og verbindt de twee bevelen. Het staat hier tussen Drik vand en træk vejret langsomt i et minut en betekent “en”. træk vejret is een vaste uitdrukking voor “adem” of “haal adem”. Træk is hier de imperatief van trække (“trekken”), maar in deze uitdrukking krijgt de combinatie de betekenis “ademen”. Vejret moet je hier niet los vertalen; de hele uitdrukking is het herbruikbare patroon. Voorbeeld: Træk vejret dybt. — “Adem diep.” langsomt betekent “langzaam” en beschrijft hier de manier van ademen. Het is de bijwoordelijke vorm bij het bijvoeglijk naamwoord langsom (“langzaam”): en langsom bevægelse betekent “een langzame beweging”, terwijl bevæg dig langsomt betekent “beweeg je langzaam”. et minut betekent hier “een minuut” en geeft de tijdsduur aan. Et is bij minut het onbepaalde lidwoord voor een onzijdig zelfstandig naamwoord; in deze tijdsaanduiding gaat het, zoals ook uit de vaste vertaling blijkt, om een duur van één minuut. Vergelijk i et minut (“gedurende een minuut”) met i to minutter (“gedurende twee minuten”); bij to staat het zelfstandig naamwoord in het meervoud: minutter. Samen betekent de uiting: “Drink water en adem een minuut langzaam.” De eerste handeling is drinken; de tweede bestaat uit langzaam ademen gedurende een minuut.

7. Så kan jeg gøre den sidste del færdig.

   Dan kan ik het laatste deel afmaken.

   Så

   dan

   kan jeg

   kan ik

   gøre

   doen; maken

   den

   de; het

   sidste

   laatste

   del

   deel

   færdig

   klaar

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier ‘dan’: het verbindt deze handeling met wat eraan voorafgaat. In andere contexten kan het ook ‘zo’ of ‘dus’ betekenen, maar hier past de tijds-/volgordebetekenis. kan jeg betekent ‘kan ik’. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (‘kunnen’) en drukt hier mogelijkheid of vermogen uit. Omdat Så vooraan staat, komt het werkwoord vóór het onderwerp: Så kan jeg .... Na kan staat het volgende werkwoord in de infinitief. gøre betekent hier ‘doen’ of ‘maken’. Het is de infinitief van gøre, die na het modale werkwoord kan blijft staan. Samen met færdig vormt het de bruikbare constructie gøre noget færdig: iets afmaken, letterlijk iets klaar maken. den is hier het bepaalde lidwoord ‘het/de’ vóór een bijvoeglijk naamwoord. Het verwijst in deze zin naar del en past bij het gemeenschappelijke grammaticale geslacht van dat woord. De vorm den wordt niet gekozen omdat er één exemplaar bedoeld is, maar omdat het zelfstandig naamwoord bepaald is en deze vorm in deze constructie nodig is. sidste betekent ‘laatste’. Het staat vóór del en beperkt welke deel bedoeld wordt: het deel dat aan het einde komt. Het is de vaste vorm van het bijvoeglijk naamwoord in deze uitdrukking; de vorm verandert hier niet om het zelfstandig naamwoord als mannelijk of vrouwelijk aan te duiden. del betekent ‘deel’. Het is een zelfstandig naamwoord; de bepaalde vorm staat niet op het woord zelf, omdat den ervoor staat. Een herbruikbaar voorbeeld is en del af kagen — ‘een deel van de taart’. færdig betekent ‘klaar’ of ‘af’. Als bijvoeglijk naamwoord staat het hier na gøre en beschrijft het het resultaat van de handeling. In gøre opgaven færdig betekent dezelfde combinatie bijvoorbeeld ‘de opdracht afmaken’. Samen vormen de delen: Så (‘dan’) + kan jeg (‘kan ik’) + gøre den sidste del færdig (‘het laatste deel afmaken’). De volledige betekenis is dus: ‘Dan kan ik het laatste deel afmaken.’

8. Jeg gennemgår udkastet, mens du hviler.

   Ik kijk het concept na terwijl jij rust.

   Jeg

   ik

   gennemgår

   kijk na

   udkastet

   het concept

   mens

   terwijl

   du

   jij

   hviler

   rust

   Uitgebreide uitleg

   Jeg is een persoonlijk voornaamwoord in de eerste persoon enkelvoud: “ik”. Het is hier het onderwerp van gennemgår. Voorbeelden: Jeg læser. = “Ik lees.”; Jeg verandert niet op basis van het geslacht van de spreker. gennemgår betekent hier “nakijken” of “doornemen”. De basisvorm is gennemgå; gennemgår is de tegenwoordige tijd. Deze vorm past bij jeg en ook bij andere enkelvoudige onderwerpen; de tegenwoordige tijd kan een handeling in het heden uitdrukken. Voorbeeld: Jeg gennemgår rapporten. = “Ik kijk het rapport na.” udkastet betekent “het concept” of “de ontwerptekst”. De basisvorm is udkast, met het lidwoord et: et udkast. De uitgang -et maakt hier de bepaalde vorm enkelvoud: udkastet = “het concept”. Die uitgang drukt bepaaldheid uit, niet op zichzelf een aantal. Voorbeeld: Udkastet er kort. = “Het concept is kort.” mens verbindt twee gelijktijdige gebeurtenissen en betekent hier “terwijl”. Het kan een bijzin inleiden waarvan de handeling tegelijk met die in de hoofdzin plaatsvindt. Voorbeeld: Mens jeg læser, skriver hun. = “Terwijl ik lees, schrijft zij.” du is een persoonlijk voornaamwoord in de tweede persoon enkelvoud: “jij/je”. Het is hier het onderwerp van hviler. Voorbeeld: Du læser. = “Jij leest.” hviler betekent hier “rust”. De basisvorm is hvile; hviler is de tegenwoordige tijd. Voorbeeld: Jeg hviler nu. = “Ik rust nu.” De hoofdzin is Jeg gennemgår udkastet: de spreker kijkt het concept na. De bijzin mens du hviler voegt de gelijktijdige handeling toe: terwijl de aangesprokene rust. Samen betekent de zin: “Ik kijk het concept na terwijl jij rust.”