Een laptopoplader lenen op het werk | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Batteriet i min laptop er næsten tomt.

   De batterij van mijn laptop is bijna leeg.

   Batteriet

   de batterij

   min

   mijn

   laptop

   laptop

   næsten tomt

   bijna leeg

   Uitgebreide uitleg

   Batteriet betekent hier “de batterij”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van batteri: et batteri → batteriet. De uitgang -et markeert hier bepaaldheid; hij betekent niet dat er een aparte meervoudsvorm wordt gebruikt. min betekent “mijn” en staat bij laptop. In het Deens wordt het bezittelijk woord aangepast aan het grammaticale geslacht en getal van het bezeten zelfstandig naamwoord: min bij een enkelvoudig en-woord, mit bij een enkelvoudig et-woord en mine bij het meervoud. Hier is laptop een en-woord: en laptop, dus min laptop. laptop is het zelfstandige naamwoord voor “laptop”. In min laptop staat het in het enkelvoud; het bezit wordt door min uitgedrukt, niet door een aparte constructie met een voorzetsel. næsten tomt betekent samen “bijna leeg”. næsten is een bijwoord dat de mate beperkt: het maakt iets niet helemaal leeg, maar dicht bij leeg. tomt is de vorm van het bijvoeglijk naamwoord tom (“leeg”) bij een et-woord in het enkelvoud. Vergelijk: en tom tank (“een lege tank”), maar et tomt batteri (“een lege batterij”). Het onderwerp hier is batteriet, dat teruggaat op et batteri, waardoor tomt de neutrumvorm heeft. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). De combinatie batteriet ... er maakt een mededeling over de toestand van de batterij. In i min laptop geeft i de plaats of het geheel aan waarin de batterij zich bevindt; in deze zin wordt dat in het Nederlands natuurlijk weergegeven als “van mijn laptop”. Samen betekent de zin: “De batterij van mijn laptop is bijna leeg.” De structuur is Batteriet i min laptop (het onderwerp) + er (is) + næsten tomt (bijna leeg).

2. Du kan låne min oplader indtil mødet.

   Je kunt mijn oplader lenen tot de vergadering.

   Du kan

   je kunt

   låne

   lenen

   min

   mijn

   oplader

   oplader

   indtil

   totdat

   mødet

   de vergadering

   Uitgebreide uitleg

   Du kan betekent hier “je kunt”. kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne en drukt mogelijkheid of toestemming uit. Na een modaal werkwoord staat in het Deens het volgende werkwoord in de infinitief zonder at: Du kan låne = “Je kunt lenen”. Het onderwerp Du is hier “je/jij”; de vorm verandert niet naar geslacht. låne betekent hier “lenen”, dus iets tijdelijk van iemand gebruiken en later teruggeven. Het is de infinitief na kan. Een bruikbaar contrast is låne “lenen” tegenover låne ud “uitlenen”: Jeg kan låne en bog = “Ik kan een boek lenen”; Jeg kan låne dig en bog = “Ik kan je een boek uitlenen”. min betekent “mijn” en hoort bij het zelfstandig naamwoord oplader. In het Deens wordt het bezittelijk voornaamwoord aangepast aan het grammaticale getal en geslacht van het bezeten zelfstandig naamwoord: min bij enkelvoud met en, mit bij enkelvoud met et, en mine bij meervoud. Het verwijst hier naar de oplader van de spreker. oplader betekent “oplader”. Het is een zelfstandig naamwoord met het lidwoord en: en oplader, “een oplader”. In min oplader staat het zelfstandig naamwoord zonder afzonderlijk onbepaald lidwoord, omdat min al als bepaler ervoor staat. Voorbeeld: Jeg har en oplader = “Ik heb een oplader.” indtil betekent “totdat” of “tot”. Het geeft de grens aan waarop de genoemde mogelijkheid eindigt. Hier leidt het een tijdsbepaling in: indtil mødet = “tot de vergadering”. Het zegt niet dat de handeling gedurende de hele periode plaatsvindt; het geeft de eindgrens aan. mødet betekent “de vergadering”. De vorm is de bepaalde enkelvoudsvorm van møde, “vergadering”: et møde → mødet. Het achtervoegsel -et markeert hier bepaaldheid bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord. In deze zin verwijst mødet, volgens de vaste vertaling, naar de vergadering als tijdsgrens. Samen vormen de delen Du kan låne min oplader (“Je kunt mijn oplader lenen”) en indtil mødet (“tot de vergadering”). De volledige betekenis is: “Je kunt mijn oplader lenen tot de vergadering.” De formulering geeft toestemming of mogelijkheid om de oplader te lenen, met de vergadering als eindmoment.

3. Er den kompatibel med min laptop?

   Is hij compatibel met mijn laptop?

   Er den

   is hij

   kompatibel

   compatibel

   med

   met

   min

   mijn

   laptop

   laptop

   Uitgebreide uitleg

   Er den vormt een ja-neevraag: er is de tegenwoordige tijd van være (zijn), en in dit soort vragen staat het werkwoord vóór het onderwerp. den is hier een persoonlijk voornaamwoord voor een enkelvoudig woord van het gemeenschappelijke geslacht. In deze context verwijst het naar oplader uit de vorige zin; de vertaling bevestigt dat met “hij”. Een herbruikbaar patroon is Er den ...? — “Is hij ...?” kompatibel betekent hier dat iets met iets anders kan samenwerken of gebruikt kan worden. Het is het bijvoeglijk naamwoord bij het onderwerp, niet bij laptop. De vorm hangt in het Deens af van het woord waarbij het bijvoeglijk naamwoord hoort: kompatibel bij gemeenschappelijk enkelvoud, kompatibelt bij onzijdig enkelvoud en kompatible bij meervoud of bepaalde vormen. Voorbeeld: Er opladere kompatible? — “Zijn de opladers compatibel?” med is een voorzetsel met de betekenis “met”. De vaste combinatie kompatibel med betekent “compatibel met”: Denne kabel er kompatibel med telefonen. — “Deze kabel is compatibel met de telefoon.” min is een bezittelijk voornaamwoord bij een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijke geslacht. De vormen zijn min bij gemeenschappelijk enkelvoud, mit bij onzijdig enkelvoud en mine bij meervoud. Hier hoort min bij laptop. laptop is een zelfstandig naamwoord voor een draagbare computer. Het is hier enkelvoud en wordt voorafgegaan door het bezittelijke min. Met de betekenis “de laptop” krijgt het woord de bepaalde vorm laptoppen. Samen betekent Er den kompatibel med min laptop?: “Is hij compatibel met mijn laptop?” De vraag gaat dus over de oplader en vraagt of die met de laptop kan worden gebruikt.

4. Det burde den være, men tjek stikket først.

   Dat zou zo moeten zijn, maar controleer eerst de aansluiting.

   Det

   dat

   burde

   zou moeten

   den

   het/zij; het betreffende voorwerp

   være

   zijn

   men

   maar

   tjek

   controleer

   stikket

   de aansluiting

   først

   eerst

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “dat” en verwijst naar de vooraf bedoelde beoordeling of toestand. De vorm det is een zelfstandig voornaamwoord/demonstratief; het is niet automatisch hetzelfde als het latere den. burde is de vorm van burde voor een verwachting of wat volgens de omstandigheden zo zou moeten zijn. In combinatie met være ontstaat burde være = “zou moeten zijn”. Vergelijk: Det burde være nok. — “Dat zou genoeg moeten zijn.” den is hier een Deens persoonlijk voornaamwoord voor het betreffende voorwerp. De vorm den hoort bij een-woorden; het concrete voorwerp wordt door deze ene zin niet zelfstandig benoemd. In Det burde den være staat den als onderwerp van være. være is de infinitief “zijn”. Na burde blijft het werkwoord in de infinitief: burde være, niet een vervoegde tegenwoordige vorm. men betekent “maar” en verbindt de verwachte toestand met een daaropvolgende instructie. tjek is de gebiedende wijs van tjekke, “controleren”. De gebiedende wijs heeft hier geen expliciet onderwerp: de aangesproken persoon moet iets controleren. Een bruikbaar patroon is Tjek ... først. — “Controleer ... eerst.” stikket betekent “de aansluiting” of, afhankelijk van het concrete voorwerp, “de stekker”. Het is de bepaalde vorm van stik; -ket is hier onderdeel van de bepaalde vorm. Vergelijk et stik — “een aansluiting/een stekker” — met stikket — “de aansluiting/de stekker”. først betekent “eerst” en geeft aan dat het controleren vóór de andere relevante vervolgstap komt. Het is geen onderdeel van de betekenis van stikket zelf. Samen betekent Det burde den være dat het betreffende voorwerp volgens de verwachting aan de eerder besproken voorwaarde zou moeten voldoen: “Dat zou zo moeten zijn.” men maakt daarna een tegenstelling, en tjek stikket først geeft de instructie om eerst de aansluiting of stekker te controleren. De volledige betekenis is daarom: “Dat zou zo moeten zijn, maar controleer eerst de aansluiting.”

5. Den passer, og batteriet lader nu.

   De stekker past, en de batterij wordt nu opgeladen.

   Den

   die/het

   passer

   past

   batteriet

   de batterij

   lader

   wordt opgeladen

   nu

   nu

   Uitgebreide uitleg

   Den is hier een enkelvoudig persoonlijk voornaamwoord voor een woord van het gemeenschappelijke grammaticale geslacht. In deze zin verwijst het, volgens de vaste vertaling, naar de stekker. De vorm verandert niet door de functie als onderwerp: den kan bijvoorbeeld ook in een andere zin naar een ander passend enkelvoudig common-genderwoord verwijzen. passer is de tegenwoordige tijd van passe, hier met de betekenis “passen”. Het onderwerp is den, dus de eerste deelzin betekent dat de stekker past. Voorbeeld: Den passer ikke. — “Die past niet.” batteriet betekent “de batterij”. De basisvorm is batteri; -et maakt hier de bepaalde enkelvoudsvorm. Het achtervoegsel hoort dus bij het zelfstandig naamwoord, niet bij lader. Voorbeeld: Et batteri er lille. — “Een batterij is klein.” lader is de tegenwoordige tijd van lade. In deze zin is het onderwerp batteriet, en de vaste vertaling maakt duidelijk dat de batterij wordt opgeladen. Het Deense werkwoord staat hier niet in een afzonderlijke passiefvorm; met een batterij als onderwerp geeft batteriet lader de bedoelde laadactie weer. Voorbeeld: Telefonen lader. — “De telefoon wordt opgeladen.” nu betekent “nu” en geeft aan dat het opladen op dit moment gebeurt. Het staat direct na lader, maar de precieze betekenis ontstaat samen met de hele tweede deelzin. De twee deelzinnen zijn verbonden door og (“en”): Den passer + batteriet lader nu. Samen betekent de uiting: “De stekker past, en de batterij wordt nu opgeladen.”

6. Læg den tilbage på mit skrivebord, når du er færdig.

   Leg hem terug op mijn bureau als je klaar bent.

   Læg

   leg / plaats

   den

   hem

   tilbage

   terug

   på

   op

   mit

   mijn

   skrivebord

   bureau

   når

   als / wanneer

   du

   je

   er

   bent

   færdig

   klaar

   Uitgebreide uitleg

   Læg is de gebiedende wijs van lægge (“leggen/plaatsen”). De vorm stuurt de aangesprokene aan om iets ergens neer te leggen. Vergelijk ligge (“liggen”): Læg bogen på bordet. — “Leg het boek op tafel.” den is hier een persoonlijk voornaamwoord voor een object in de enkelvoudsvorm; de vaste vertaling geeft het weer als “hem”. Het verwijst naar het object dat in de context bedoeld is. Het is hier het lijdend voorwerp van læg. tilbage betekent “terug”. Samen met een werkwoord geeft het aan dat iets naar een eerdere of oorspronkelijke plaats wordt gebracht: Jeg lægger den tilbage. — “Ik leg hem terug.” på betekent hier “op” en introduceert de plaats waar het object wordt neergelegd. mit en skrivebord vullen die plaats aan: iets wordt op het bureau gelegd. mit is een bezittelijk voornaamwoord met de betekenis “mijn”. Het heeft de vorm mit bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord. Bij een gemeenslachtig enkelvoud staat min, en bij meervoud mine: mit bord — “mijn tafel”, min stol — “mijn stoel”, mine bøger — “mijn boeken”. skrivebord is een zelfstandig naamwoord voor “bureau/schrijftafel”. Het is een onzijdig woord: et skrivebord; daarom staat het bezittelijk voornaamwoord hier als mit. når is een voegwoord voor een tijdsrelatie: “wanneer/als”. Het leidt de bijzin in die aangeeft op welk moment de hoofdhandeling plaatsvindt. Ring, når du kommer. — “Bel wanneer je komt.” du is het persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud: “je/jij”. Het is hier het onderwerp van de bijzin en wordt niet vervangen door een vorm die bij een meervoudige aangesprokene hoort. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). In het Deens blijft deze vorm in de tegenwoordige tijd gelijk bij verschillende personen: jeg er, du er, de er. færdig is een bijvoeglijk naamwoord met de betekenis “klaar/af”. Na er beschrijft het de toestand van du: je bent klaar. In deze zin staat de enkelvoudige vorm færdig; bij een onzijdig enkelvoud kan de vorm færdigt staan, en bij meervoud færdige, bijvoorbeeld De er færdige. — “Ze zijn klaar.” De hoofdhandeling is een bevel: de aangesprokene moet het object terugleggen op het bureau. De bijzin met når bepaalt het tijdstip: die handeling moet gebeuren wanneer de aangesprokene klaar is. Samen betekent de uiting: “Leg hem terug op mijn bureau als je klaar bent.”

7. Jeg lægger den tilbage, før du går.

   Ik leg hem terug voordat je weggaat.

   Jeg

   ik

   lægger

   leg; plaats

   den

   hem

   tilbage

   terug

   før

   voordat

   du

   je

   går

   weggaat

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik” en is de eerste persoon enkelvoud. Het is het onderwerp van lægger, dus de spreker voert de handeling uit. lægger is de tegenwoordige tijd van lægge: iets neerleggen of ergens terugplaatsen. Het werkwoord is transitief: er staat een voorwerp bij, hier den. Een belangrijk contrast is lægge tegenover ligge: lægge beschrijft het plaatsen door iemand, terwijl ligge beschrijft dat iets ergens ligt. Voorbeeld: Jeg lægger bogen på bordet. — “Ik leg het boek op tafel.” den is hier een Deens persoonlijk voornaamwoord in het enkelvoud voor een referent met het grammaticale gemeenschappelijk geslacht; de vaste vertaling geeft dit weer met “hem”. De vorm kan bijvoorbeeld naar een zaak of dier verwijzen, maar de aangeleverde gegevens identificeren niet precies welke referent bedoeld is. den is dus niet zelf de naam van die referent. tilbage betekent “terug” en geeft aan dat iets naar een eerdere of oorspronkelijke plaats wordt gebracht. Samen met lægger vormt het de herbruikbare combinatie lægge noget tilbage: “iets terugleggen” of “iets terugplaatsen”. før betekent “voordat” en leidt de tijdsbepaling in. Het verbindt de hoofdzin met een gebeurtenis die later plaatsvindt dan de handeling in de hoofdzin. du betekent “je/jij” en is de tweede persoon enkelvoud. Het is het onderwerp van de bijzin du går. går is de tegenwoordige tijd van gå, “gaan”. In deze zin betekent het volgens de vaste vertaling “weggaan”. De tegenwoordige tijd van het Deense werkwoord heeft hier dezelfde vorm bij verschillende personen: jeg går, du går. De zin kan zo worden opgebouwd: Jeg lægger den tilbage — “Ik leg hem terug” — gevolgd door før du går — “voordat je weggaat”. Als geheel betekent Jeg lægger den tilbage, før du går.: “Ik leg hem terug voordat je weggaat.”

8. Så har jeg tid nok, før jeg får brug for den igen.

   Dan heb ik genoeg tijd voordat ik hem weer nodig heb.

   Så

   dan

   har

   heb

   tid

   tijd

   nok

   genoeg

   før

   voordat

   får brug for

   nodig hebben

   den

   hem

   igen

   weer

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan”: het sluit aan op de voorafgaande handeling en markeert wat daarna geldt. Aan het begin van de hoofdzin staat het werkwoord vóór het onderwerp: Så har jeg .... Dat is een veelgebruikt Deens inversiepatroon na een vooropgeplaatst bijwoord. har is de tegenwoordige tijd van have (“hebben”), hier in de eerste persoon enkelvoud: jeg har = “ik heb”. Voorbeeld: Jeg har tid. — “Ik heb tijd.” tid betekent “tijd”. Het is een zelfstandig naamwoord; in deze zin gaat het om beschikbare tijd. Voorbeeld: Vi har tid. — “Wij hebben tijd.” nok staat na tid en betekent hier “genoeg”. De combinatie tid nok betekent “genoeg tijd”; nok geeft dus de voldoende hoeveelheid aan zonder zelf een zelfstandig naamwoord te zijn. Voorbeeld: Det er nok. — “Dat is genoeg.” før betekent “voordat” en leidt hier de bijzin in. In die bijzin staat het onderwerp vóór het werkwoord: jeg får .... Voorbeeld: Jeg går, før du kommer. — “Ik ga weg voordat jij komt.” får brug for is een vaste combinatie met de betekenis “nodig hebben”. Het werkwoord får is de tegenwoordige tijd van få (“krijgen”); samen met brug for krijgt het hier de betekenis “nodig hebben”, niet simpelweg “krijgen”. Voorbeeld: Jeg får brug for hjælp. — “Ik zal hulp nodig hebben.” den is hier een derde-persoonsvoornaamwoord in het enkelvoud en betekent volgens de vaste vertaling “hem”. De aangewezen referent is dezelfde als bij den in de voorafgaande zin, maar de aangeleverde tekst benoemt die referent niet afzonderlijk. Het voornaamwoord staat als object bij får brug for. igen betekent “weer” of “opnieuw”. Het geeft aan dat het nodig hebben opnieuw zal plaatsvinden. Voorbeeld: Jeg læser den igen. — “Ik lees hem opnieuw.” Samen betekent Så har jeg tid nok “Dan heb ik genoeg tijd”. De bijzin før jeg får brug for den igen betekent “voordat ik hem weer nodig heb”. De hele zin zegt dus: “Dan heb ik genoeg tijd voordat ik hem weer nodig heb.”