Kleding kiezen voor wisselvallig weer | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Vejret skifter hele tiden i denne uge.

   Het weer verandert deze week steeds.

   Vejret

   het weer

   skifter

   verandert

   hele tiden

   steeds

   denne

   deze

   uge

   week

   Uitgebreide uitleg

   Vejret betekent hier “het weer”. Het is de bepaalde vorm van vejr (“weer”): vejr → vejret. Het achtervoegsel -et markeert hier bepaaldheid bij dit onzijdige zelfstandig naamwoord. Voorbeeld: Vejret er koldt. — “Het weer is koud.” skifter betekent hier “verandert”. Het is de tegenwoordige tijd van skifte (“veranderen”, “wisselen”). In deze zin beschrijft het veranderend weer. Voorbeeld: Planen skifter. — “Het plan verandert.” hele tiden betekent “steeds” of “de hele tijd”. Deze bijwoordelijke uitdrukking geeft aan dat iets voortdurend of herhaaldelijk gebeurt. Voorbeeld: Hun spørger hele tiden. — “Zij vraagt het steeds.” denne betekent “deze”. In het Deens wordt denne gebruikt vóór een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht; hier past het bij uge. Bij een onzijdig enkelvoud staat doorgaans dette, bijvoorbeeld dette hus — “dit huis”. uge betekent “week”. Het is het enkelvoud; het meervoud is uger (“weken”). Samen met denne vormt het denne uge — “deze week”. Voorbeeld: Denne uge arbejder jeg hjemme. — “Deze week werk ik thuis.” De delen worden van links naar rechts gecombineerd als Vejret (“het weer”) + skifter (“verandert”) + hele tiden (“steeds”) + i denne uge (“deze week”). De volledige betekenis is daarom: “Het weer verandert deze week steeds.”

2. Tag flere lag tøj på, så du kan tilpasse dem i løbet af dagen.

   Draag meerdere lagen, zodat je ze overdag kunt aanpassen.

   Tag … på

   trek aan / doe aan

   flere

   meer; meerdere

   lag

   lagen

   tøj

   kleding

   så

   zodat

   du kan

   je kunt

   tilpasse

   aanpassen

   dem

   ze; hen

   i løbet af dagen

   in de loop van de dag; overdag

   Uitgebreide uitleg

   Tag ... på is de Deense constructie voor iets aantrekken of dragen. Tag is de imperatief van tage (“nemen”), terwijl på hier het kledingwerkwoord voltooit. De imperatief richt zich rechtstreeks tot de aangesprokene(n). Voorbeeld: Tag jakken på. — “Trek de jas aan.” flere betekent hier “meer” of “meerdere” en hoort bij de reeks mange → flere → flest (“veel” → “meer” → “meest”). Hier geeft het meerdere lagen aan zonder een exact aantal te noemen. Voorbeeld: Jeg vil have flere tæpper. — “Ik wil meer dekens.” lag betekent “lagen”. Het enkelvoud heeft hier dezelfde vorm: et lag betekent “één laag”, terwijl flere lag “meerdere lagen” betekent. Het getal blijkt dus uit de woorden eromheen. tøj betekent “kleding”. Het wordt in het Deens doorgaans als een massanaamwoord gebruikt en krijgt bij kleding in het algemeen normaal geen meervoudsuitgang. Hier benoemt het de kleding waaruit de lagen bestaan, niet een afzonderlijk geteld aantal kledingstukken. så leidt hier een doel- of gevolgzin in met de betekenis “zodat”. Het verbindt de instructie met wat daarna mogelijk is. Voorbeeld: Luk vinduet, så rummet bliver varmt. — “Sluit het raam, zodat de kamer warm wordt.” du kan betekent “je kunt”. du is het persoonlijk voornaamwoord voor de tweede persoon enkelvoud. kan is de tegenwoordige tijd van het modale werkwoord kunne; na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord normaal in de infinitief zonder at. Voorbeeld: Du kan vente her. — “Je kunt hier wachten.” tilpasse betekent “aanpassen” of “afstemmen”. Het is hier de infinitief na kan, dus du kan tilpasse betekent “je kunt aanpassen”. Deze vorm toont hier geen persoon of getal; du geeft het onderwerp aan. Voorbeeld: Vi kan tilpasse planen. — “We kunnen het plan aanpassen.” dem is een voornaamwoord voor een meervoudig lijdend voorwerp en betekent hier “ze” of “hen”. De vaste gegevens leggen niet afzonderlijk vast welk meervoudig element het precies aanduidt; de Nederlandse vertaling geeft alleen ze. De vorm zelf drukt wel de grammaticale rol als meervoudig object uit. i løbet af dagen is een tijdsbepaling met de betekenis “in de loop van de dag” of “gedurende de dag”. dagen is de bepaalde vorm van dag (“dag”), dus niet de onbepaalde vorm “een dag”. Voorbeeld: Jeg arbejder i løbet af dagen. — “Ik werk overdag.” Samen vormt Tag flere lag tøj på de instructie “Draag meerdere lagen”. så du kan tilpasse dem voegt toe “zodat je ze kunt aanpassen”, en i løbet af dagen geeft aan wanneer dat kan. De volledige vaste betekenis is: “Draag meerdere lagen, zodat je ze overdag kunt aanpassen.”

3. Skal jeg også tage en varm jakke med?

   Moet ik ook een warme jas meenemen?

   Skal jeg

   moet ik

   også

   ook

   tage … med

   meenemen

   varm

   warm

   jakke

   jas

   Uitgebreide uitleg

   Skal jeg betekent hier “moet ik?” en vormt een vraag naar wat de spreker hoort of van plan is te doen. In een Deense ja-neevraag staat het werkwoord vóór het onderwerp: Skal jeg ...? In een mededeling staat dezelfde combinatie in de gewone volgorde Jeg skal .... også betekent “ook”. Het voegt deze mogelijkheid toe aan iets dat al in de context genoemd is: naast andere kleding of handelingen komt er nog iets bij. De plaats van også kan in andere zinnen variëren, maar hier staat het direct na Skal jeg. tage ... med is een vaste, onderbroken combinatie met de betekenis “meenemen”. Het werkwoord is tage; med staat hier verderop in de zin. De vorm tage is de infinitief na skal: skal tage. In een mededeling betekent Jeg tager jakken med bijvoorbeeld: “Ik neem de jas mee.” Het losse werkwoord tage kan ook gewoon “nemen” betekenen; med maakt hier de betekenis “meenemen”. varm betekent hier “warm” en beschrijft jakke. De vorm varm hoort bij een onbepaald enkelvoudig zelfstandig naamwoord zoals en jakke. Bij een meervoud staat bijvoorbeeld varme jakker (“warme jassen”); de vorm van het bijvoeglijk naamwoord volgt dus de vorm van het zelfstandig naamwoord. jakke betekent “jas”. Het is een telbaar zelfstandig naamwoord met het onbepaalde lidwoord en: en jakke. Het bepaalde enkelvoud is jakken (“de jas”) en het meervoud is jakker (“jassen”). Samen vormen de delen: Skal jeg + også + tage en varm jakke med? De spreker vraagt of die persoon ook een warme jas moet meenemen. en markeert hier een onbepaalde jas; het zegt op zichzelf niet dat er precies één jas wordt bedoeld. De hele zin is dus: “Moet ik ook een warme jas meenemen?”

4. Tag en med om morgenen.

   Neem er een mee voor de ochtend.

   Tag

   neem mee

   en

   er één

   med

   mee

   om morgenen

   in de ochtend; hier: voor de ochtend

   Uitgebreide uitleg

   Tag is de bevelsvorm van tage (“nemen”). Samen met med vormt het de herbruikbare combinatie tage ... med: iets meenemen. In een bevel staat hier geen expliciet onderwerp. Voorbeeld: Tag paraplyen med. — “Neem de paraplu mee.” en betekent hier “er één”: het bedoelde zelfstandig naamwoord wordt niet herhaald. Als zelfstandig gebruikt woord verwijst het naar één exemplaar van iets dat al uit de situatie bekend is. en hoort bij een common-genderwoord; bij een neutrumwoord staat et. Voorbeeld: Jeg tager en. — “Ik neem er één.” med betekent hier “mee” en hoort inhoudelijk bij tage: het maakt duidelijk dat iets wordt meegenomen. In tage ... med kan het meegenomen element tussen beide delen staan. Voorbeeld: Tag bogen med. — “Neem het boek mee.” om morgenen is een tijdsuitdrukking. morgenen is de bepaalde vorm van morgen (“ochtend”), en om morgenen betekent in het Deens “in de ochtend” of “’s ochtends”. In de vaste Nederlandse vertaling wordt dit weergegeven als “voor de ochtend”, dus als de ochtend waarvoor het meegenomen exemplaar bestemd is. Voorbeeld: Vi mødes om morgenen. — “We spreken ’s ochtends af.” Samen betekent Tag en med om morgenen. volgens de vaste vertaling: “Neem er een mee voor de ochtend.” De structuur is Tag [iets/één] med [om morgenen]: een bevel om één exemplaar van het bedoelde ding mee te nemen, met verwijzing naar de ochtend waarvoor het bestemd is.

5. Bær den senere, hvis det bliver varmere.

   Draag hem later bij je als het warmer wordt.

   Bær

   Draag

   den

   hem

   senere

   later

   hvis

   als

   det

   het

   bliver

   wordt

   varmere

   warmer

   Uitgebreide uitleg

   Bær is de gebiedende wijs van bære (‘dragen’). In deze zin betekent het, in combinatie met den, dat je iets bij je moet dragen. De vormen zijn bære (infinitief), bærer (tegenwoordige tijd), bar (verleden tijd) en båret (voltooid deelwoord). Voorbeeld: Bær den med dig. — ‘Draag hem bij je.’ den is hier een zelfstandig gebruikt persoonlijk voornaamwoord als lijdend voorwerp: ‘hem’ in de vaste vertaling. In het Deens verwijst den grammaticaal naar één zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht; de concrete zaak waarnaar het verwijst wordt in deze zin niet benoemd. Het verschilt bijvoorbeeld van det, dat als zelfstandig voornaamwoord bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord kan horen. senere is een bijwoord met de betekenis ‘later’. Het staat hier bij de opdracht en geeft aan wanneer het dragen moet gebeuren. Het nuttige contrast is nu (‘nu’) tegenover senere (‘later’). Voorbeeld: Vi ses senere. — ‘We zien elkaar later.’ hvis leidt een voorwaardelijke bijzin in: ‘als’ in de betekenis van ‘op voorwaarde dat’. Het beschrijft hier een voorwaarde, niet simpelweg een vast tijdstip. Voorbeeld: Hvis det regner, bliver vi hjemme. — ‘Als het regent, blijven we thuis.’ det is in det bliver varmere een onpersoonlijk onderwerp in een weers- of temperatuuruitdrukking. Het verwijst hier niet naar een eerder genoemd concreet zelfstandig naamwoord; samen met de rest betekent de uitdrukking dat de omstandigheden warmer worden. bliver is de tegenwoordige tijd van blive (‘worden’). Voor een verandering krijgt het de betekenis ‘wordt’ of ‘wordt geleidelijk’. Voorbeeld: Vandet bliver koldt. — ‘Het water wordt koud.’ varmere is de vergrotende trap van het bijvoeglijk naamwoord varm (‘warm’): varm — varmere — varmest (‘warm’ — ‘warmer’ — ‘warmst’). De vorm varmere beschrijft hier een hogere temperatuur en staat na bliver, omdat er een verandering naar een warmere toestand wordt uitgedrukt. De hoofdzin Bær den senere vormt de opdracht ‘draag hem later bij je’. De bijzin hvis det bliver varmere voegt de voorwaarde toe: dat gebeurt als het warmer wordt. Samen betekent de vaste uiting: ‘Draag hem later bij je als het warmer wordt.’ De formulering is een gewone, directe instructie.

6. Jeg har også brug for sko, som er nemme at gå i.

   Ik heb ook schoenen nodig waar ik makkelijk op kan lopen.

   Jeg har

   ik heb

   også

   ook

   brug for

   behoefte aan

   sko

   schoenen

   som er

   die zijn

   nemme

   makkelijk

   at gå i

   om op te lopen

   Uitgebreide uitleg

   Jeg har geeft hier de vaste basis voor een behoefte-uitdrukking: have brug for betekent “nodig hebben”. har is de tegenwoordige tijd van have; dezelfde vorm kan ook gewoon bezit uitdrukken, maar samen met brug for gaat het hier om behoefte. også betekent “ook” en voegt deze behoefte toe aan iets dat al eerder genoemd of verondersteld is. Het verandert de grammaticale vorm van de andere woorden niet. brug for hoort bij de constructie have brug for + zelfstandig naamwoord: “iets nodig hebben”. Als losse woordgroep verwijst brug for naar “behoefte aan”; het werkwoord have maakt er in deze zin de uitdrukking “nodig hebben” van. Voorbeeld: Jeg har brug for hjælp. — “Ik heb hulp nodig.” sko betekent hier “schoenen”. De vorm sko kan in het Deens zowel enkelvoud als meervoud zijn; de vaste vertaling maakt hier duidelijk dat het om meervoud gaat. Het volgende contextvoorbeeld met et par ... sko past bij die betekenis. Een bruikbaar contrast is en sko — “één schoen” — tegenover sko — “schoenen” wanneer de context meervoud aangeeft. som er begint een betrekkelijke bijzin: “die zijn”. som is hier een betrekkelijk voornaamwoord en blijft in deze functie onveranderd; er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). De bijzin geeft extra informatie over sko. nemme betekent hier “makkelijk”. Het bijvoeglijk naamwoord heeft de basisvorm nem; nemme is de vorm voor meervoud en ook voor bepaalde vormen. Hier staat het in het meervoud bij sko. Voorbeeld: De er nemme. — “Ze zijn makkelijk.” at gå i betekent in deze combinatie “om in/op te lopen”. at markeert het infinitief, gå is de infinitiefvorm (“lopen/gaan”), en i is het voorzetsel dat bij deze constructie hoort. De combinatie beschrijft dat iets gemakkelijk is om in te lopen, niet alleen de losse handeling gå. Voorbeeld: Disse sko er gode at gå i. — “Deze schoenen zijn fijn om op te lopen.” Samen betekent Jeg har også brug for sko, som er nemme at gå i.: “Ik heb ook schoenen nodig waar ik makkelijk op kan lopen.” De hoofdconstructie Jeg har brug for sko betekent “ik heb schoenen nodig”; som er nemme at gå i specificeert welke schoenen bedoeld zijn: schoenen waarop het makkelijk lopen is.

7. Vælg et par lette sko med godt greb, hvis stierne er våde.

   Kies een licht paar schoenen met goede grip voor het geval de paden nat zijn.

   Vælg

   kies

   et par

   een paar

   lette

   lichte

   sko

   schoenen

   med

   met

   godt

   goed

   greb

   grip

   hvis

   als

   stierne

   de paden

   våde

   nat

   Uitgebreide uitleg

   Vælg is de gebiedende wijs van vælge (“kiezen”). De vorm geeft hier een instructie: “Kies …”. In een gewone mededeling staat bijvoorbeeld Jeg vælger sko (“Ik kies schoenen”). et par betekent hier “een paar” als één paar bij elkaar horende schoenen. et hoort bij het onzijdige zelfstandig naamwoord par; het drukt op zichzelf geen numerieke hoeveelheid uit buiten deze vaste betekenis “paar”. lette is de vorm van let (“licht”) voor meervoud en voor bepaalde woordgroepen. Hier past die vorm bij sko, dat in deze context meervoud is. Vergelijk: en let sko (“een lichte schoen”) tegenover lette sko (“lichte schoenen”). sko betekent “schoenen” in deze context. Het Deense woord heeft dezelfde vorm voor enkelvoud en meervoud; het getal blijkt hier uit et par en uit de rest van de zin. Voorbeeld: Jeg køber et par sko. — “Ik koop een paar schoenen.” med betekent “met” en verbindt sko met het kenmerk dat de schoenen hebben. godt betekent hier “goed”. Deze vorm hoort bij greb: het bijvoeglijk naamwoord staat in de onzijdige vorm omdat greb een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord is. Bij een meervoudig zelfstandig naamwoord verschijnt de vorm gode, bijvoorbeeld gode sko (“goede schoenen”). greb betekent hier “grip”, dus het vermogen van de schoenen om goed houvast te geven. Het is een zelfstandig naamwoord; in godt greb beschrijft godt de kwaliteit ervan. Voorbeeld: Skoene har godt greb. — “De schoenen hebben goede grip.” hvis betekent “als” en introduceert de voorwaarde waaronder de instructie geldt. Het is geen vraagwoord in deze zin. Voorbeeld: Jeg går ud, hvis det ikke regner. — “Ik ga naar buiten als het niet regent.” stierne betekent “de paden”. De uitgang -ne markeert hier de bepaalde meervoudsvorm van sti (“pad”): sti — stier — stierne (“pad” — “paden” in het meervoud — “de paden”). våde betekent “nat” en beschrijft hier de paden. De vorm is meervoud en staat na er; zij past dus bij het meervoudige stierne. In deze zin draagt våde geen afzonderlijke markering voor bepaaldheid: de uitgang -e is hier de meervoudsvorm van het bijvoeglijk naamwoord. Vergelijk: en våd sti (“een nat pad”) en våde stier (“natte paden”). Samen vormt Vælg et par lette sko med godt greb de instructie om een licht paar schoenen met goede grip te kiezen. hvis stierne er våde voegt de voorwaarde toe: dat advies geldt als de paden nat zijn. De volledige betekenis is: “Kies een licht paar schoenen met goede grip voor het geval de paden nat zijn.”

8. Det burde fungere, hvis det bliver varmere om eftermiddagen.

   Dat zou moeten werken als het 's middags warmer wordt.

   Det

   Dat

   burde

   zou moeten

   fungere

   werken

   hvis

   als

   det

   het

   bliver

   wordt

   varmere

   warmer

   om eftermiddagen

   's middags

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “dat” en verwijst naar iets dat al in de situatie wordt besproken; de vaste zin specificeert niet precies waarnaar. In dit gebruik is het de onzijdige enkelvoudsvorm van het Deense persoonlijke voornaamwoord. Hetzelfde woord kan ook een onpersoonlijk onderwerp zijn, zoals in Det regner — “Het regent”. burde is de verleden-tijdsvorm van bør, een modaal werkwoord. Hier betekent het samen met fungere “zou moeten werken” en drukt het een verwachting uit, niet volledige zekerheid. skal kan in andere zinnen “moet” of “zal” betekenen en klinkt vaak directiever of stelliger. fungere is de infinitief “werken; functioneren”. Na het modale burde staat de infinitief zonder een extra infinitiefmarker. Det fungerer betekent bijvoorbeeld “Het werkt”. hvis betekent “als” en leidt hier de voorwaarde in. Het patroon hvis ... verbindt een voorwaarde met een hoofdzin: Hvis det regner, bliver vi hjemme — “Als het regent, blijven we thuis.” Het tweede det in det bliver varmere is een onpersoonlijk onderwerp bij een verandering in weer of temperatuur. Het verwijst hier dus niet noodzakelijk naar een zelfstandig naamwoord. De vorm is dezelfde als bij het eerste det, maar de functie in deze bijzin is anders. bliver is de tegenwoordige tijd van blive en betekent hier “wordt”: er treedt een verandering van toestand op. blive kan in andere contexten ook “blijven” betekenen. Het patroon blive + bijvoeglijk naamwoord drukt een verandering uit, bijvoorbeeld Det bliver mørkt — “Het wordt donker.” varmere is de vergrotende trap van varm (“warm”): varm — varmere — varmest (“warm” — “warmer” — “warmst”). Hier gaat het om een hogere temperatuur; de zin noemt geen tweede concreet vergelijkingsobject. om eftermiddagen is een tijdsbepaling: “'s middags” of “in de namiddag”. In deze woordgroep geeft om aan op welk deel van de dag de verandering wordt verwacht. De delen komen samen als Det burde fungere — “Dat zou moeten werken”, gevolgd door hvis det bliver varmere om eftermiddagen — “als het 's middags warmer wordt”. De volledige betekenis is: “Dat zou moeten werken als het 's middags warmer wordt.”

9. Så kan du bære jakken, uden at den føles for tung.

   Dan kun je de jas meenemen zonder dat hij te zwaar aanvoelt.

   Så

   dan

   kan du

   kun je

   bære

   meenemen

   jakken

   de jas

   uden at

   zonder dat

   føles

   aanvoelen

   tung

   zwaar

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier dan: het verbindt deze zin met de voorwaarde of situatie uit de context en geeft een gevolg aan. Het kan in andere zinnen ook zo betekenen; hier past de gevolgbetekenis. kan du bevat kan, de tegenwoordige tijd van kunne (kunnen), plus du (jij). Kan drukt hier mogelijkheid of haalbaarheid uit: dan kun je .... In een mededelende hoofdzin staat het werkwoord in het Deens op de tweede plaats; daarom komt kan vóór du. Dezelfde volgorde kan ook in een vraag voorkomen, maar de punt en de betekenis maken deze zin hier geen vraag. bære is de infinitief na het modale werkwoord kan. In deze zin betekent het, volgens de vaste vertaling, meenemen of dragen, met de jas als voorwerp. Het is niet dezelfde vorm als de vervoegde vorm: jeg bærer = ik draag, terwijl kan ... bære de infinitief gebruikt. jakken betekent de jas. De basisvorm is jakke; de uitgang -en markeert hier het bepaalde enkelvoud: jakke → jakken. Een nuttig contrast is en jakke = een jas tegenover jakken = de jas. uden at is een verbindingsconstructie met de betekenis zonder dat. Daarna volgt een bijzin met een eigen onderwerp en werkwoord. Den betekent hier hij en verwijst volgens de vaste vertaling naar de jas. De vorm is een Deens persoonlijk voornaamwoord voor het gemeenschappelijke grammaticale geslacht in het enkelvoud; dat het hier naar de jas verwijst, komt uit de betekenis van de zin en niet alleen uit de vorm van het voornaamwoord. føles betekent hier aanvoelt. Het is de tegenwoordige vorm van het werkwoord føle in de s-vorm; die s-vorm geeft hier weer dat iets op een bepaalde manier aanvoelt of ervaren wordt. Dit is dus geen gewone persoonsuitgang die verandert zoals føle tegenover føler: jeg føler = ik voel, maar jakken føles = de jas voelt aan. Een herbruikbaar voorbeeld is Det føles godt = Het voelt goed aan. for tung betekent te zwaar. Tung is het bijvoeglijk naamwoord met als basisvorm tung; for maakt er een ongewenste overmaat van: te zwaar, niet alleen zwaar. In den føles for tung beschrijft het bijvoeglijk naamwoord het onderwerp den. Een voorbeeld is Tasken føles for tung = De tas voelt te zwaar aan. Samen geeft Så kan du bære jakken het gevolg Dan kun je de jas meenemen. uden at den føles for tung voegt de beperking toe: dit gebeurt zonder dat de jas te zwaar aanvoelt. De volledige betekenis is dus: Dan kun je de jas meenemen zonder dat hij te zwaar aanvoelt.