Hoffelijk reageren als iemand voordringt | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Undskyld, jeg tror, køen slutter bag os.

   Pardon, ik denk dat het einde van de rij achter ons is.

   Undskyld

   pardon; sorry

   jeg

   ik

   tror

   denk; geloof

   køen

   de rij

   slutter

   eindigt

   bag os

   achter ons

   Uitgebreide uitleg

   Undskyld betekent hier “pardon” of “sorry” en kan zelfstandig worden gebruikt om iemands aandacht te vragen of zich kort te verontschuldigen. Het is in deze zin geen deel van de inhoudelijke bewering. jeg is de eerste persoon enkelvoud: “ik”. Het is de onderwerpsvorm. De bijbehorende meervoudsvorm is vi (“wij”); als voorwerpsvorm heeft die groep os. tror betekent hier “denk”. Dit is de tegenwoordige tijd van tro (“geloven; denken”). In het Deens verandert de tegenwoordige tijd van dit werkwoord niet volgens de persoon: jeg tror, du tror en vi tror gebruiken allemaal tror. Na tror volgt hier de inhoud waar de spreker van uitgaat: jeg tror, ... = “ik denk dat ...”. køen betekent “de rij”. Het zelfstandig naamwoord is kø; -en maakt er de bepaalde enkelvoudsvorm van: kø → køen. Die vorm zegt dat het om een bepaalde, in de situatie herkenbare rij gaat. Het onbepaalde enkelvoud is en kø (“een rij”); het meervoud is køer, en het bepaalde meervoud is køerne. slutter betekent hier “eindigt” of “houdt op”. Het is de tegenwoordige tijd van slutte (“eindigen; ophouden”). De vorm past bij het onderwerp køen: “de rij eindigt”. In een andere context kan slutte ook “zich aansluiten” betekenen, maar dat is niet de betekenis in deze zin. In het aangeleverde vervolgzinnetje staat sluttede, de verleden tijd: “eindigde”. bag os betekent “achter ons”. bag is het voorzetsel “achter”; os is de voorwerpsvorm van vi (“wij”). Het persoonlijke voornaamwoord staat na dit voorzetsel dus niet in de onderwerpsvorm vi, maar in de vorm os. Vergelijk: Vi står her = “Wij staan hier”, maar bag os = “achter ons”. Samen vormen jeg tror, køen slutter bag os de inhoud “ik denk dat de rij achter ons eindigt”. jeg tror geeft aan dat dit de inschatting van de spreker is; de bijzin zegt waar de rij volgens die inschatting eindigt. Met Undskyld ervoor wordt de volledige uiting: “Pardon, ik denk dat de rij achter ons is.”

2. Undskyld, jeg så ikke, hvor køen sluttede.

   Sorry, ik zag niet waar de rij eindigde.

   Undskyld

   Sorry

   jeg

   ik

   så

   zag

   ikke

   niet

   hvor

   waar

   køen

   de rij

   sluttede

   eindigde

   Uitgebreide uitleg

   Undskyld is een vaste, beleefde verontschuldiging: ‘sorry’ of ‘pardon’. Het kan zelfstandig staan, zoals in Undskyld! (‘Sorry!’), en staat hier vooraan als korte inleiding. jeg betekent ‘ik’. Dit is de eerste persoon enkelvoud; het verwijst hier naar de spreker. Het Deense onderwerp staat vóór het werkwoord in deze mededelende hoofdzin. Voorbeelden: Jeg ser køen. — ‘Ik zie de rij.’ Jeg så køen. — ‘Ik zag de rij.’ så is hier de verleden tijd van se (‘zien’): se → så. Het betekent in deze zin ‘zag’, niet bijvoorbeeld ‘zo’; de betekenis wordt bepaald door de werkwoordsvorm en de context. Voorbeeld: Jeg så ikke skiltet. — ‘Ik zag het bord niet.’ ikke betekent ‘niet’ en ontkent hier het zien: jeg så ikke betekent ‘ik zag niet’. In een gewone Deense hoofdzin staat ikke na het vervoegde werkwoord: Jeg så ikke .... hvor betekent ‘waar’. Het leidt hier een ingebedde vraag aan: de spreker zegt niet te hebben gezien waar .... In een directe vraag kan hetzelfde woord bijvoorbeeld voorkomen in Hvor er køen? — ‘Waar is de rij?’ køen betekent ‘de rij’. De vorm bestaat uit kø (‘rij’) plus de bepaalde uitgang -en; køen is dus de bepaalde vorm ‘de rij’. Het woord is in deze zin het onderwerp van de bijzin køen sluttede, niet van de hoofdzin jeg så ikke. sluttede is de verleden tijd van slutte (‘eindigen’ of ‘stoppen’): slutte → sluttede. Hier betekent het ‘eindigde’ en beschrijft het wat de rij deed. Voorbeeld: Rækken sluttede ved døren. — ‘De rij eindigde bij de deur.’ Samen vormt hvor køen sluttede de ingebedde vraag ‘waar de rij eindigde’. De hele structuur is Jeg så ikke [hvor ...]: ‘Ik zag niet [waar ...].’ Met de openingsverontschuldiging wordt de volledige betekenis: ‘Sorry, ik zag niet waar de rij eindigde.’

3. Skiltene er svære at se herfra.

   De borden zijn vanaf hier moeilijk te zien.

   Skiltene

   de borden

   svære

   moeilijk

   at se

   zien

   herfra

   vanaf hier

   Uitgebreide uitleg

   Skiltene betekent hier “de borden”. Het is de bepaalde meervoudsvorm van skilt (“bord” of “teken”): skilt → skilte (meervoud) → skiltene (bepaalde meervoud). Het achtervoegsel -ene markeert hier dus dat het om bepaalde borden gaat. svære betekent hier “moeilijk”. De basisvorm is svær. De vorm volgt het meervoudige onderwerp skiltene: svær bij enkelvoud, svært bij een onzijdig enkelvoudig woord en svære bij meervoud of bepaalde vormen. Voorbeeld: Det er svært at forstå. — “Het is moeilijk te begrijpen.” at se betekent “zien”. at markeert hier de infinitief; se is de infinitiefvorm van het werkwoord. De constructie er svær(e) at + infinitief betekent dat iets moeilijk is om te doen of moeilijk te ervaren is. Voorbeeld: Bogen er let at læse. — “Het boek is gemakkelijk te lezen.” herfra betekent “vanaf hier”. Het is een bijwoord dat een vertrekpunt aanduidt. Vergelijk her (“hier”) met derfra (“daarvandaan”). Voorbeeld: Jeg kan se huset herfra. — “Ik kan het huis vanaf hier zien.” Samen vormen de delen Skiltene er svære at se herfra: “De borden zijn vanaf hier moeilijk te zien.” Het onderwerp is Skiltene, er verbindt het onderwerp met de beschrijving svære at se, en herfra geeft aan vanaf welke plaats het zien moeilijk is.

4. Skal jeg stille mig bag personen i den grå frakke?

   Moet ik achter de persoon met de grijze jas gaan staan?

   Skal jeg

   moet ik

   stille mig

   gaan staan

   bag

   achter

   personen

   de persoon

   den

   de (bepaalde)

   grå

   grijze

   frakke

   jas

   Uitgebreide uitleg

   Skal jeg vormt een vraag met het hulpwerkwoord skal en het onderwerp jeg. In deze zin vraagt skal of iets moet of de bedoeling is: “moet ik …?” In een gewone mededelende hoofdzin staat het onderwerp vóór skal, bijvoorbeeld Jeg skal vente = “Ik moet wachten”; in deze vraag staat skal vóór jeg. stille mig komt van stille sig, “zich opstellen/zich ergens plaatsen”. stille is hier de infinitief na skal; mig is de reflexieve vorm die bij jeg hoort. Het gaat dus om de handeling waarbij de spreker zichzelf achter iemand positioneert, niet alleen om stilstaan. Voorbeeld: Jeg stiller mig her. = “Ik ga hier staan.” bag betekent “achter” en geeft de positie aan. Het is een voorzetsel: bag døren betekent “achter de deur”. personen is de bepaalde enkelvoudsvorm van person: en person = “een persoon”, personen = “de persoon”. De uitgang -en maakt het zelfstandig naamwoord bepaald; dit is geen meervoudsvorm. den hoort hier bij een bepaalde enkelvoudige naamwoordgroep met een bijvoeglijk naamwoord ervoor. In den grå frakke betekent het dus “de”. Een aanwijzend “deze” zou in het Deens doorgaans denne zijn. Bij een onbepaalde naamwoordgroep staat bijvoorbeeld en grå frakke = “een grijze jas”. grå betekent “grijs” en beschrijft frakke. De vorm is hier grå: bij een onzijdig enkelvoud kan het bijvoeglijk naamwoord gråt zijn, terwijl grå ook bij het gemeenkundige enkelvoud en bij bepaalde vormen wordt gebruikt. In deze bepaalde combinatie blijft het grå. Voorbeeld: en grå bil = “een grijze auto”; et gråt hus = “een grijs huis”. frakke betekent “jas”. Het is een gemeenkundig zelfstandig naamwoord: en frakke. In den grå frakke staat de bepaalde betekenis bij den, omdat een bijvoeglijk naamwoord vóór het zelfstandig naamwoord staat. De woorden i den grå frakke vormen samen de bepaling “met de grijze jas” of letterlijk “in de grijze jas”: ze identificeren welke persoon bedoeld wordt, namelijk de persoon die de grijze jas draagt. Samen betekent de hele vraag: “Moet ik achter de persoon met de grijze jas gaan staan?”

5. Ja, gør det bare; alle har ventet et stykke tid.

   Doe dat maar; iedereen wacht al een tijdje.

   Ja

   ja

   gør

   doe

   det

   dat

   bare

   maar; gerust

   alle

   iedereen

   ventet

   gewacht

   et stykke tid

   een tijdje

   Uitgebreide uitleg

   Ja betekent hier eenvoudig “ja” en bevestigt wat eraan voorafgaat. Het is een zelfstandig antwoordwoord en verandert niet naar persoon of getal. gør is de gebiedende wijs van gøre (“doen”). De Deense imperatief heeft hier geen aparte vorm voor één tegenover meerdere aangesproken personen. In gør det betekent het geheel “doe dat”. Voorbeeld: Gør det nu. — “Doe het nu.” det is hier een onzijdig voornaamwoord met de betekenis “dat”. Het staat als object bij gør en verwijst naar de handeling die de aangesprokene zou uitvoeren; de precieze handeling wordt in deze zin niet met een zelfstandig naamwoord benoemd. bare betekent hier niet letterlijk “alleen”, maar verzacht of stimuleert de opdracht: “maar” of “gerust”. gør det bare komt daardoor neer op “doe dat maar”. In een andere context kan bare bijvoorbeeld “alleen maar” of “gewoon” betekenen. alle betekent hier “iedereen” en is het onderwerp van het tweede deel. De vorm alle wordt gebruikt voor een meervoudige groep; alt is de onzijdige enkelvoudsvorm voor “alles”, terwijl al een enkelvoudige vorm is in andere gebruiksomstandigheden. In het Deens blijft har dezelfde vorm bij enkelvoud en meervoud. ventet is de voltooid deelwoordvorm van vente (“wachten”). Met har vormt het har ventet. Hoewel dit een voltooide vorm is, kan die in deze context betekenen dat het wachten tot nu heeft voortgeduurd: “al een tijdje heeft gewacht” of natuurlijker “al een tijdje wacht”. Voorbeeld: Jeg har ventet længe. — “Ik wacht al lang.” et stykke tid is een vaste uitdrukking voor een duur: “een tijdje”. Letterlijk bevat ze et stykke (“een stuk”), maar hier gaat het niet om een fysiek stuk. Voorbeeld: Jeg ventede et stykke tid. — “Ik wachtte een tijdje.” Samen vormen Ja, gør det bare een bevestigende, aansporende reactie: “Doe dat maar.” Daarna zegt alle har ventet et stykke tid dat iedereen al een tijdje wacht. Het volledige bericht betekent dus: “Doe dat maar; iedereen wacht al een tijdje.”

6. Jeg mente ikke at springe over i køen.

   Ik wilde niet voordringen.

   Jeg

   ik

   mente

   bedoelde; meende

   ikke

   niet

   springe over

   overslaan

   køen

   de rij

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”. Dit is de eerste-persoonsvorm voor enkelvoud; het Deense meervoudige “wij” is vi. Het onderwerp is dus de spreker. mente is de verleden tijd van mene (“bedoelen”, “menen”). Hier verwijst die verleden tijd naar een eerdere bedoeling: “bedoelde”. Een bruikbaar contrast is Jeg mener ... — “Ik bedoel ...” tegenover Jeg mente ... — “Ik bedoelde ...”. Voorbeeld: Jeg mente det ikke. — “Ik bedoelde het niet.” ikke betekent “niet” en ontkent hier de bedoelde handeling. In deze hoofdzin staat ikke na het vervoegde werkwoord mente en vóór de infinitiefgroep met at; de betekenis ontstaat uit de combinatie en de zinsbouw, niet uit een algemene regel dat ikke altijd vóór een infinitief moet staan. springe over betekent letterlijk “overslaan”. In combinatie met i køen krijgt het hier de bedoelde betekenis “voordringen” of “de rij overslaan”. springe kan ook letterlijk “springen” betekenen, maar die betekenis past hier niet. Na at staat de infinitief: at springe over — “overslaan/voordringen”. Voorbeeld: Hun prøver ikke at springe over. — “Zij probeert niet voor te dringen.” køen betekent “de rij”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van kø: kø → køen. In i køen betekent het geheel “in de rij”; samen met springe over verwijst het naar voordringen in die rij. Samen vormen Jeg mente ikke at springe over i køen een ontkende bedoeling: de spreker bedoelde niet om voor te dringen. De infinitiefgroep na at benoemt de handeling die niet de bedoeling was. Dat komt overeen met de vaste Nederlandse vertaling “Ik wilde niet voordringen”.

7. Det sker, når der bliver så trængt her.

   Dat gebeurt als het hier zo druk wordt.

   Det

   dat; het

   sker

   gebeurt

   når

   wanneer; als

   bliver

   wordt

   så

   zo

   trængt

   druk; vol

   her

   hier

   Uitgebreide uitleg

   Det staat hier als onderwerp van sker en verwijst naar de gebeurtenis of situatie die in de context wordt bedoeld. De vorm blijft gelijk; det is de onzijdige vorm van het persoonlijke voornaamwoord, maar hier wordt geen concreet zelfstandig naamwoord als referent vastgelegd. Voorbeelden: Det sker tit. — Dat gebeurt vaak. Det kan dus ook naar een hele situatie verwijzen. sker is de tegenwoordige tijd van ske — gebeuren. De keten is ske → sker; de vorm drukt hier een gebeurtenis in het heden of een algemene herhaling uit. Voorbeeld: Hvad sker der? — Wat gebeurt er? Når leidt een voorwaardelijke of temporele bijzin in: wanneer of, zoals hier natuurlijk vertaald, als. Het beschrijft de situatie waarin iets gebeurt. Voorbeeld: Når det regner, bliver vejen våd. — Als het regent, wordt de weg nat. In der bliver ... introduceert der de onpersoonlijke situatie: er wordt beschreven dat een bepaalde toestand ontstaat, zonder een afzonderlijke handelende persoon te noemen. Bliver is de tegenwoordige tijd van blive — worden, raken. Hier verbindt het de situatie met de nieuwe toestand trængt: bliver trængt betekent dat het druk of krap wordt. Voorbeeld: Det bliver koldt. — Het wordt koud. Så versterkt hier trængt en betekent zo in de betekenis in zo'n mate. Het is dus geen zelfstandig tijdswoord in deze zin. Voorbeeld: Her er så varmt. — Hier is het zo warm. Trængt is hier een beschrijvend woord met de betekenis druk of krap, in de combinatie bliver så trængt: de ruimte raakt zo vol dat er weinig plaats overblijft. Het hangt samen met trænge, maar de waargenomen vorm is trængt; deze vorm moet hier niet als een gewoon actief werkwoord met een genoemd handelend subject worden gelezen. Voorbeeld: Der er trængt i bussen. — Het is druk in de bus. Her is een plaatsbijwoord en betekent hier; het lokaliseert de beschreven drukte bij de spreker of op de aangewezen plaats. Voorbeeld: Jeg bor her. — Ik woon hier. Samen betekent Det sker “dat gebeurt”, en når der bliver så trængt her “als het hier zo druk wordt”. De bijzin noemt de toestand die de gebeurtenis begrenst: “Dat gebeurt als het hier zo druk wordt.”

8. Jeg går om bag i køen nu.

   Ik ga nu achteraan in de rij staan.

   Jeg

   ik

   går

   ga; loop/stap

   om bag

   naar achteren

   køen

   de rij

   nu

   nu

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”: de spreker verwijst naar zichzelf. Het is de Deense persoonlijke vorm voor de eerste persoon enkelvoud. Bijvoorbeeld: Jeg kommer nu. — “Ik kom nu.” går is hier de tegenwoordige tijd van gå, “gaan/lopen”. In deze zin betekent het samen met de richtingsuitdrukking dat de spreker ergens naartoe gaat; het betekent niet op zichzelf specifiek “achteraan gaan staan”. De tegenwoordige tijd kan in het Deens ook een handeling in het nabije heden uitdrukken. Bijvoorbeeld: Jeg går hjem. — “Ik ga naar huis.” om bag geeft de richting naar een positie achter iets of iemand aan: “naar achteren” of “naar de achterkant”. In combinatie met går vormt het een herbruikbaar patroon voor ergens achter gaan. Bijvoorbeeld: Hun går om bag huset. — “Zij gaat achter het huis.” køen is de bepaalde vorm van kø, “rij”. De uitgang in køen maakt er “de rij” van; het voorzetsel i ervoor maakt in deze zin de plaatsrelatie “in de rij”. Bijvoorbeeld: Jeg står i køen. — “Ik sta in de rij.” nu betekent “nu” en plaatst de handeling in het huidige moment. Bijvoorbeeld: Vi går nu. — “Wij gaan nu.” Samen vormen går, om bag en i køen de betekenis “naar achteraan in de rij gaan”, terwijl Jeg de handelende persoon noemt en nu aangeeft wanneer dit gebeurt. De volledige zin betekent daarom: “Ik ga nu achteraan in de rij staan.”