Het appartement controleren voor vertrek | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Før vi går, skal vi tjekke lejligheden.

   Voordat we weggaan, moeten we het appartement controleren.

   Før vi går

   voordat we weggaan

   skal vi

   moeten we

   tjekke

   controleren

   lejligheden

   het appartement

   Uitgebreide uitleg

   Før vi går betekent hier “voordat we weggaan”. før leidt een tijdsbepaling in. går is de tegenwoordige vorm van gå (“gaan”); in deze bijzin krijgt die vorm door de context een toekomstige betekenis: “weggaan”. Dezelfde vorm kan in andere zinnen ook gewoon “gaan” of “lopen” betekenen. skal vi drukt hier een verplichting uit: “we moeten”. skal is de tegenwoordige vorm van skulle en staat vóór het onderwerp vi in deze hoofdzin. vi betekent “wij/we” en is de vorm voor meerdere personen. In andere contexten kan skal ook een geplande of verwachte handeling aangeven, maar hier ondersteunt de vertaling duidelijk de betekenis “moeten”. tjekke is de infinitief van tjekke (“controleren”). Na skal staat deze infinitief zonder een extra infinitiefmarkeerder. Vergelijk: Vi skal tjekke ... — “We moeten ... controleren.” lejligheden betekent hier “het appartement”. Het basiswoord is lejlighed (“appartement”); lejligheden is de bepaalde enkelvoudsvorm, vergelijkbaar met “het appartement” in plaats van “een appartement”. Het achtervoegsel -en markeert hier bepaaldheid bij dit zelfstandig naamwoord. Samen vormen de delen: Før vi går (“voordat we weggaan”) + skal vi tjekke (“moeten we controleren”) + lejligheden (“het appartement”). De volledige betekenis is: “Voordat we weggaan, moeten we het appartement controleren.”

2. Jeg har allerede slukket for komfuret.

   Ik heb het fornuis al uitgezet.

   Jeg har

   ik heb

   allerede

   al

   slukket for

   uitgezet

   komfuret

   het fornuis

   Uitgebreide uitleg

   Jeg har betyder hier “ik heb”. Jeg is de eerste persoon enkelvoud: “ik”. har is de tegenwoordige vorm van have en fungeert hier als hulpwerkwoord voor de voltooide tijd. Een bruikbaar patroon is jeg har + voltooid deelwoord, bijvoorbeeld: Jeg har spist. — “Ik heb gegeten.” allerede betekent “al” of “reeds”. Het maakt duidelijk dat de handeling op het bedoelde moment voltooid is. Het staat hier vóór het voltooid deelwoord; de plaats kan in andere zinnen variëren, maar de betekenis blijft die van “al”. slukket for betekent hier “uitgezet” in de combinatie slukke for + iets: iets uitschakelen, bijvoorbeeld een toestel of een voorziening. slukket is het voltooid deelwoord van slukke; in de voltooide tijd staat het na har. Het voorzetsel for hoort bij deze Deense combinatie en moet niet los als het Nederlandse “voor” worden vertaald. Voorbeeld: Hun har slukket for lyset. — “Zij heeft het licht uitgedaan.” komfuret betekent “het fornuis”. Het is de bepaalde vorm van komfur (“for­nuis”): komfur → komfuret. De uitgang -et markeert hier de bepaaldheid van dit onzijdige zelfstandig naamwoord; hij is niet het Nederlandse lidwoord zelf. Samen vormen de delen Jeg har allerede slukket for komfuret. De structuur is jeg har + allerede + voltooid deelwoord slukket + de combinatie slukke for + het bepaalde object komfuret: “Ik heb het fornuis al uitgezet.” De voltooide tijd presenteert het uitzetten als afgerond, en allerede voegt daaraan toe dat dit al gebeurd is.

3. Er alle vinduer lukkede?

   Zijn alle ramen dicht?

   Er

   zijn

   alle

   alle

   vinduer

   ramen

   lukkede

   dicht

   Uitgebreide uitleg

   Er staat hier vooraan omdat het een ja/nee-vraag inleidt. Het is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”): jeg er, du er, de er. In een mededelende zin staat het werkwoord normaal niet vooraan, maar in deze vraag wel: Er ...? = “Zijn ...?” alle betekent “alle” en verwijst hier naar de volledige groep ramen. Het woord verandert niet mee met het meervoud van het zelfstandig naamwoord. Een bruikbaar patroon is alle + meervoudig zelfstandig naamwoord, bijvoorbeeld alle døre = “alle deuren”. vinduer betekent hier “ramen”. De vorm is het meervoud van vindue (“raam”): et vindue → vinduer. Het is dus het zelfstandig naamwoord dat het meervoud draagt; alle vinduer betekent “alle ramen”. lukkede betekent hier “dicht” of “gesloten”. Het is de vorm van het bijvoeglijk naamwoord lukket die bij een meervoudig onderwerp staat. Vergelijk: vinduet er lukket = “het raam is dicht”, maar vinduerne er lukkede = “de ramen zijn dicht”. In deze zin is lukkede een naamwoordelijk deel bij er; het beschrijft de toestand van de ramen. Samen vormen de woorden de vraag Er alle vinduer lukkede?: er maakt de ja/nee-vraag, alle vinduer is de volledige groep waarnaar gevraagd wordt, en lukkede beschrijft hun toestand. De vaste betekenis is dus: “Zijn alle ramen dicht?”

4. Vinduet i soveværelset står stadig åbent.

   Het raam van de slaapkamer staat nog open.

   Vinduet

   het raam

   soveværelset

   de slaapkamer

   står

   staat

   stadig

   nog steeds

   åbent

   open

   Uitgebreide uitleg

   Vinduet betekent hier “het raam”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van vindue (“raam”): et vindue = een raam, vinduet = het raam. Het achtervoegsel -et markeert bij dit onzijdige woord de bepaalde vorm; het zegt niet op zichzelf iets over het aantal ramen buiten het feit dat het om één raam gaat. i soveværelset geeft de plaatsrelatie “in de slaapkamer” aan. soveværelset is de bepaalde vorm van soveværelse (“slaapkamer”): et soveværelse → soveværelset. Het voorzetsel i verbindt het raam met de ruimte waarin het zich bevindt. står is de tegenwoordige tijd van stå (“staan”). In deze zin beschrijft het niet noodzakelijk een menselijke of rechtopstaande handeling, maar een aanhoudende toestand of positie: het raam verkeert in de toestand die daarna wordt genoemd. Een vergelijkbaar Deens patroon is Døren står åben — “De deur staat open.” stadig betekent “nog steeds” en laat zien dat de toestand voortduurt. Het is geen onderdeel van de betekenis van åbent zelf; samen geven ze aan dat het raam op dit moment nog open is. åbent betekent hier “open”. Het is de onzijdige enkelvoudsvorm van het bijvoeglijk naamwoord åben. De vorm stemt af op vinduet, omdat vindue een onzijdig woord is: et åbent vindue, maar bijvoorbeeld en åben dør. Het is dus åbent dat de vorm draagt die bij het raam past, niet vinduet als basis van het bijvoeglijk naamwoord. Samen vormen de delen: Vinduet (“het raam”) + i soveværelset (“in de slaapkamer”) + står åbent (“staat open”), met stadig (“nog steeds”) als aanduiding van de voortduur. De volledige betekenis is: “Het raam van de slaapkamer staat nog open.”

5. Jeg lukker det og låser altandøren.

   Ik doe het dicht en doe de balkondeur op slot.

   Jeg

   ik

   lukker

   doe dicht; sluit

   det

   het

   låser

   doe op slot; sluit af

   altandøren

   de balkondeur

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”. Het is de eerste persoon enkelvoud; het verwijst naar de spreker. Een bruikbaar contrast is du voor “jij”, wanneer de aangesprokene de handeling uitvoert. lukker is de tegenwoordige tijd van lukke (“sluiten; dichtdoen”). In deze zin krijgt het de betekenis “doe dicht”, met det als voorwerp. De vorm op -er is hier dus geen verleden tijd. Voorbeeld: Jeg lukker vinduet. — “Ik doe het raam dicht.” det is het Deense onzijdige enkelvoudige voornaamwoord dat hier met “het” wordt vertaald. Het verwijst in de vaste zin naar iets dat wordt dichtgedaan, maar de tekst identificeert niet welk concreet ding dat is. De vorm det draagt hier dus de verwijzing naar een onzijdig enkelvoudig element; hij betekent niet op zichzelf “de deur”. låser is de tegenwoordige tijd van låse (“op slot doen; vergrendelen”). Het beschrijft de tweede handeling: iets wordt beveiligd door het op slot te doen. Voorbeeld: Jeg låser døren. — “Ik doe de deur op slot.” altandøren betekent “de balkondeur”. Het is een samengesteld zelfstandig naamwoord: altan (“balkon”) + dør (“deur”). De vorm is bepaald enkelvoud: dør wordt døren; in het samengestelde woord verschijnt die bepaalde uitgang aan het einde. De onbepaalde vorm is en altandør — “een balkondeur”. De zin verbindt twee handelingen met og (“en”): Jeg lukker det = “Ik doe het dicht”, en låser altandøren = “ik doe de balkondeur op slot”. Samen betekent de vaste uiting: “Ik doe het dicht en doe de balkondeur op slot.”

6. Lamperne i gangen er stadig tændte.

   De lampen in de gang staan nog aan.

   Lamperne

   de lampen

   gangen

   de gang

   stadig

   nog

   tændte

   aan

   Uitgebreide uitleg

   Lamperne is de bepaalde meervoudsvorm van lampe (“lamp”). lampe is enkelvoud, lamper is onbepaald meervoud en lamperne is bepaald meervoud: “de lampen”. Het achtervoegsel -ne maakt het meervoud bepaald. Voorbeeld: Lamperne er nye. — “De lampen zijn nieuw.” i gangen drukt hier een plaats uit: “in de gang”. gangen is de bepaalde enkelvoudsvorm van gang (“gang”): en gang → gangen. Het voorzetsel i betekent hier “in”. Voorbeeld: Nøglerne ligger i gangen. — “De sleutels liggen in de gang.” stadig betekent hier “nog” en geeft aan dat een toestand voortduurt. Het betekent niet “opnieuw”; daarvoor wordt vaak igen gebruikt. Voorbeeld: Hun arbejder stadig. — “Ze werkt nog steeds.” tændte is hier de vorm van tændt bij het meervoudige onderwerp lamperne. Het betekent hier dat de lampen aan zijn. Het woord houdt verband met het werkwoord tænde (“aanzetten”): at tænde = aanzetten en tændt = aangezet/aan. In deze zin is tændte de meervoudsvorm; dezelfde vorm kan ook vóór een bepaald zelfstandig naamwoord staan, terwijl een enkelvoudig predicaat vaak tændt heeft. Voorbeeld: Lyset er tændt. — “Het licht is aan.” Voorbeeld met meervoud: Lysene er tændte. — “De lichten zijn aan.” Samen betekent Lamperne i gangen “de lampen in de gang”. er tændte zegt dat die lampen aan zijn, en stadig voegt toe dat die toestand nog voortduurt. De volledige betekenis is: “De lampen in de gang staan nog aan.”

7. Så slukker jeg dem.

   Dus doe ik ze uit.

   Så

   dus

   slukker

   doe uit

   jeg

   ik

   dem

   ze

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier ‘dus’ en legt een gevolg of volgende stap in de redenering aan. Het kan in andere zinnen ook ‘toen’ of ‘daarna’ betekenen; de vaste vertaling ondersteunt hier de gevolgbetekenis. Voorbeeld: Så går vi. — ‘Dus gaan we.’ slukker is de tegenwoordige tijd van slukke, ‘uitdoen’ of ‘doven’. In deze zin gaat het om het uitschakelen van lampen. Het onderwerp is degene die iets uitdoet; het voorwerp volgt als dem. Voorbeeld: Jeg slukker lyset. — ‘Ik doe het licht uit.’ jeg betekent ‘ik’ en is de vorm voor de eerste persoon enkelvoud. Het is hier het onderwerp van slukker, dus de spreker voert de handeling uit. Voorbeeld: Jeg kommer nu. — ‘Ik kom nu.’ dem betekent hier ‘ze’ of ‘hen’ als meervoudig voorwerp. In het Deens is dem de objectvorm van het meervoudige persoonlijke voornaamwoord; de vorm verandert niet naar grammaticaal geslacht. In de gegeven context verwijst het naar de lampen die nog aan zijn. Vergelijk als onderwerp: De lyser. — ‘Ze branden.’ Samen vormen de delen Så slukker jeg dem.: Så geeft het gevolg aan, jeg is de uitvoerder, slukker beschrijft het uitdoen en dem is wat wordt uitgedaan. De hele zin betekent daarom: ‘Dus doe ik ze uit.’

8. Det burde være det hele.

   Dat zou alles moeten zijn.

   Det

   dat

   burde

   zou moeten

   være

   zijn

   det hele

   alles

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “dat” en staat als onderwerp. In deze zin wijst het niet naar een specifiek benoemd zelfstandig naamwoord; het verwijst naar de situatie of het resultaat waarover men spreekt. De vorm det is de onzijdige enkelvoudsvorm van dit Deense voornaamwoord; de precieze referent moet uit de context komen. burde is de modale vorm met de betekenis “zou moeten” of “hoort waarschijnlijk”. Het is de verleden vorm van bør, maar in deze constructie drukt het vaak geen verleden tijd uit: het maakt de uitspraak voorzichtig of geeft een verwachting. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder een equivalent van “te”. Bijvoorbeeld: Det burde virke. — “Dat zou moeten werken.” være betekent “zijn”. Dit is de infinitief die volgt op burde. Het werkwoord blijft hier dus in de basisvorm: burde være = “zou moeten zijn”. det hele is een vaste, herbruikbare uitdrukking voor “alles” of “alles wat erbij hoort”. hele is de bepaalde vorm van het bijvoeglijke naamwoord hel (“heel”); in det hele staat het bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig gebruikt geheel. Vergelijk als voorbeeld: Jeg tog det hele. — “Ik nam alles mee.” Samen vormen de delen Det burde være det hele: “Dat zou alles moeten zijn.” De structuur is onderwerp + burde + infinitief + det hele: een voorzichtige verwachting dat de genoemde situatie of handeling volledig is en niets meer omvat. De formulering is neutraal en bruikbaar wanneer de spreker niet absolute zekerheid uitdrukt.

9. Lad os gå, før det bliver for sent.

   Laten we gaan voordat het te laat wordt.

   Lad os

   laten we

   gå

   gaan

   før

   voordat

   det

   het

   bliver

   wordt

   for sent

   te laat

   Uitgebreide uitleg

   Lad os is een vaste aansporingsconstructie: lad is de gebiedende wijs van lade (“laten”) en os betekent “ons”. Samen vormt dit “laten we …”, gevolgd door een werkwoord in de infinitief. Het is dus niet hetzelfde als een gewone mededeling over wat iemand laat doen. gå is de infinitief van gå (“gaan”). Na Lad os blijft het werkwoord in deze vorm: Lad os gå = “Laten we gaan”. Dezelfde combinatie is bruikbaar met andere infinitieven, bijvoorbeeld Lad os spise = “Laten we eten”. før leidt hier een bijzin in en betekent “voordat”. Het markeert dat de handeling in die bijzin later ligt dan de handeling in de hoofdzin. det betekent hier “het”, maar verwijst niet naar een specifiek genoemd ding. In det bliver for sent vervult het de grammaticale onderwerpstaak van de onpersoonlijke tijdsuitdrukking. bliver is de tegenwoordige tijd van blive (“worden” of, afhankelijk van de context, “blijven”). Hier betekent het “wordt”: een toestand ontstaat of nadert. De vorm bliver is niet zelf een verleden tijd; het is de tegenwoordige vorm. for sent betekent samen “te laat”. sent betekent “laat” in verband met tijd, en for maakt daarvan “te laat”. Deze combinatie moet als geheel worden geleerd; for betekent hier niet “voor”. Bijvoorbeeld: Det er for sent = “Het is te laat”. De hoofdzin Lad os gå drukt de aansporing “Laten we gaan” uit. De bijzin før det bliver for sent geeft de grens aan: vertrek moet plaatsvinden voordat het te laat wordt. Samen betekent de zin: “Laten we gaan voordat het te laat wordt.”