Prioriteiten stellen | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg har for mange opgaver i morges.

   Ik heb vanmorgen te veel taken.

   Jeg har

   ik heb

   for mange

   te veel

   opgaver

   taken

   i morges

   vanmorgen

   Uitgebreide uitleg

   Jeg har betekent hier “ik heb”. jeg is de eerste persoon enkelvoud: “ik”. har is de tegenwoordige vorm van have voor jeg; het is een onregelmatige vorm, niet een vorm van een ander werkwoord. Voorbeeld: Jeg har en plan. — “Ik heb een plan.” for mange betekent “te veel” bij iets dat telbaar en meervoudig is. mange betekent “veel” en for maakt daarvan “te veel”. Vergelijk for meget voor een niet-telbare hoeveelheid: for meget vand — “te veel water”. opgaver betekent hier “taken” of “opdrachten”. Het is het meervoud van opgave (“taak/opdracht”): en opgave → opgaver. Het woord kan afhankelijk van de context zowel een taak als een school- of werkopdracht aanduiden. Voorbeeld: Jeg har tre opgaver. — “Ik heb drie taken.” i morges betekent “vanmorgen”. i is hier onderdeel van de tijdsaanduiding; samen verwijst de uitdrukking naar de ochtend van vandaag. Dit is niet hetzelfde als een algemene verwijzing naar ochtend: om morgenen betekent “'s ochtends” in het algemeen. De delen vormen samen: Jeg har + for mange + opgaver + i morges = “Ik heb vanmorgen te veel taken.” for mange bepaalt de hoeveelheid van het meervoudige zelfstandig naamwoord opgaver, en i morges bepaalt wanneer die situatie geldt.

2. Lav først en liste over dem efter prioritet.

   Zet ze eerst op volgorde van prioriteit.

   Lav

   maak/zet

   først

   eerst

   liste

   lijst

   dem

   hen/ze

   prioritet

   prioriteit

   Uitgebreide uitleg

   Lav is de gebiedende wijs van lave (“maken/doen”). In deze zin is het een instructie: maak een lijst. De infinitief is at lave; in een bevel valt at weg. Voorbeeld: Lav en kop kaffe. — “Maak een kop koffie.” først betekent hier “eerst”: deze stap komt vóór de volgende stappen. Het kan ook “voor het eerst” betekenen, maar die betekenis past hier niet bij de opdracht. liste betekent “lijst”. De vorm staat in het enkelvoud; samen met en vormt zij en liste, “een lijst”. Het onbepaalde lidwoord geeft hier niet als zelfstandige bewering een numerieke hoeveelheid aan; het introduceert het gevraagde lijsttype. Nuttige vormen zijn liste (enkelvoud), listen (bepaalde vorm) en lister (meervoud). Voorbeeld: Jeg skriver en liste. — “Ik schrijf een lijst.” dem is de Deense objectsvorm van het meervoudige persoonlijke voornaamwoord. In deze context verwijst het, in overeenstemming met de vaste vertaling en de voorafgaande context, naar de taken: “ze/hen”. Het is de meervoudige objectsvorm tegenover de als onderwerp; Deens maakt hier geen onderscheid naar grammaticaal geslacht. Voorbeeld: Jeg ser dem. — “Ik zie ze.” prioritet betekent “prioriteit”. In efter prioritet geeft het aan volgens welk criterium de lijst moet worden geordend: op basis van prioriteit. Het zelfstandig naamwoord staat hier in het enkelvoud; prioriteter is het meervoud en prioriteten de bepaalde enkelvoudsvorm. Voorbeeld: Vi vælger efter prioritet. — “We kiezen op basis van prioriteit.” De volledige opbouw is Lav + først + en liste + over dem + efter prioritet: “Maak eerst een lijst van ze, gerangschikt volgens prioriteit.” In de vaste Nederlandse vertaling wordt dezelfde opdracht natuurlijk weergegeven als: “Zet ze eerst op volgorde van prioriteit.”

3. Denne e-mail haster.

   Deze e-mail is dringend.

   Denne

   deze

   e-mail

   e-mail

   haster

   is dringend

   Uitgebreide uitleg

   Denne betekent hier ‘deze’ en staat bij een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijk geslacht. Het verwijst in deze zin naar e-mail, zoals de Nederlandse vertaling bevestigt. Vergelijk in het Deens: dette bij een enkelvoudig onzijdig woord en disse bij meervoud. Voorbeeld: Denne rapport er vigtig. — ‘Dit rapport is belangrijk.’ e-mail is het zelfstandig naamwoord voor een e-mail. Het woord kan als onderwerp van de zin staan. Het lidwoord of aanwijzend woord ervoor draagt de relevante bepaling; e-mail zelf krijgt hier geen zichtbare meervoudsuitgang. haster komt van het werkwoord haste en staat hier in de tegenwoordige tijd. De vorm is niet persoonsafhankelijk zoals in sommige andere talen: jeg haster en den haster gebruiken bijvoorbeeld dezelfde tegenwoordige vorm. In deze zin betekent haster dat er dringend gehandeld moet worden of dat de e-mail tijdgevoelig is. Voorbeeld: Det haster. — ‘Het is dringend.’ Samen vormt Denne e-mail haster. een mededelende zin met Denne e-mail als onderwerp en haster als werkwoord. De natuurlijke betekenis is: ‘Deze e-mail is dringend.’ De zin zegt dus dat juist deze e-mail urgent is.

4. Rapporten er vigtig.

   Het rapport is belangrijk.

   Rapporten

   het rapport

   er

   is

   vigtig

   belangrijk

   Uitgebreide uitleg

   Rapporten betekent hier “het rapport”. De vorm bestaat uit rapport + het bepaalde achtervoegsel -en: rapport is een zelfstandig naamwoord van het en-geslacht, en rapporten betekent dus “het rapport” wanneer naar een bepaald rapport wordt verwezen. Het onbepaalde enkelvoud is en rapport; het meervoud is rapporter en het bepaalde meervoud rapporterne. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Het is hier het koppelwerkwoord dat het onderwerp met een eigenschap verbindt. Een bruikbaar patroon is X er Y = “X is Y”. vigtig betekent hier “belangrijk”. Dit is de vorm voor een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het en-geslacht, zoals rapporten. De vormen zijn vigtig (enkelvoud van het en-geslacht), vigtigt (enkelvoud van het-geslacht) en vigtige (meervoud en bepaalde vormen). Voorbeeld: En besked er vigtig. — “Een bericht is belangrijk.” Samen vormen de delen Rapporten er vigtig.: “Het rapport is belangrijk.” Het bepaalde onderwerp rapporten krijgt via er de eigenschap vigtig; de woordvolgorde is onderwerp + koppelwerkwoord + eigenschap. De zin is een neutrale mededeling.

5. Hvornår er fristen for rapporten?

   Wanneer is de deadline van het rapport?

   Hvornår

   wanneer

   er

   is

   fristen

   de deadline

   rapporten

   het rapport

   Uitgebreide uitleg

   Hvornår betekent hier “wanneer” en vraagt naar een tijdstip of termijn. Het is een vraagwoord voor tijd; vergelijk hvordan (“hoe”), dat naar een manier vraagt. er is de tegenwoordige tijd van at være (“zijn”). In het Deens verandert deze vorm niet naar persoon of meervoud: jeg er (“ik ben”), vi er (“wij zijn”). In deze vraag staat er vóór het onderwerp fristen, omdat het vraagwoord vooraan staat. fristen betekent hier “de deadline”. De basisvorm is frist (“deadline, termijn”); fristen heeft de bepaalde vorm en betekent dus “de deadline”. De onbepaalde vorm is en frist (“een deadline”). De bepaalde vorm wordt in het Deens vaak met een achtervoegsel gevormd in plaats van met een los woord vóór het zelfstandig naamwoord. rapporten betekent “het rapport”. De basisvorm is rapport; rapporten is de bepaalde vorm: en rapport (“een rapport”) tegenover rapporten (“het rapport”). De vorm maakt het zelfstandig naamwoord bepaald, maar geeft op zichzelf geen extra informatie over hoeveel rapporten er zijn buiten die bepaaldheid. In for rapporten betekent for “voor” of “van” in de relatie “de deadline voor het rapport”. Samen vormen fristen for rapporten dus “de deadline van/voor het rapport”. De vraagstructuur is Hvornår er ...? — letterlijk “Wanneer is ...?” — waarbij het vraagwoord vooraan staat en er vóór het onderwerp komt. De volledige zin Hvornår er fristen for rapporten? betekent: “Wanneer is de deadline van het rapport?” De vraag zoekt naar het tijdstip of de termijn van die deadline; ze zegt niet zelf wanneer die is.

6. Den skal være færdig i morgen eftermiddag.

   Het moet morgenmiddag klaar zijn.

   Den

   het

   skal være

   moet zijn

   færdig

   klaar

   i morgen eftermiddag

   morgenmiddag

   Uitgebreide uitleg

   Den betekent hier “het” als zelfstandig voornaamwoord: het verwijst naar één enkelvoudig, gemeenschappelijk-geslachtelijk referent, maar de aangeleverde zin identificeert niet precies waarnaar. De vorm staat als onderwerp. Vergelijk in een duidelijk voorbeeld: Bogen er ny. Den er interessant. — “Het boek is nieuw. Het is interessant.” Het voornaamwoord den zelf draagt hier geen tijdsbetekenis. skal være bestaat uit skal en het infinitief være. Skal drukt in deze zin, overeenkomstig de vaste vertaling, noodzakelijkheid uit: “moet”. Være is de infinitief van er en betekent “zijn”. Na een modaal werkwoord staat in het Deens de infinitief: skal være = “moet zijn”. Een herbruikbaar voorbeeld is Du skal være klar. — “Je moet klaar zijn.” Skal kan in andere contexten ook een geplande toekomstige handeling uitdrukken, maar die lezing past hier niet bij de vaste vertaling. Færdig is een bijvoeglijk naamwoord met de betekenis “klaar” of “af”. In deze zin beschrijft het de toestand van het onderwerp na være. De vorm is hier færdig; bij een onzijdig enkelvoudig zelfstandig naamwoord verschijnt vaak færdigt, en bij meervoud of bepaalde vormen færdige. Voorbeeld: Maden er færdig. — “Het eten is klaar.” I morgen eftermiddag is een tijdsbepaling: “morgenmiddag”. I morgen betekent “morgen”, en eftermiddag betekent “namiddag/middag”. Samen duidt de woordgroep het tijdstip aan waarop de toestand verwacht wordt. Voorbeeld: Vi mødes i morgen eftermiddag. — “We spreken morgenmiddag af.” Samen vormt de zin het patroon onderwerp + skal være + bijvoeglijk naamwoord + tijdsbepaling: Den skal være færdig i morgen eftermiddag. Het onderwerp moet morgenmiddag klaar zijn; de zin legt niet vast welk concreet ding den aanduidt.

7. Så svar først på den e-mail, der haster.

   Beantwoord dan eerst de dringende e-mail.

   Så

   dan

   svar

   beantwoord

   først

   eerst

   e-mail

   e-mail

   haster

   dringend zijn

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dan” en geeft de volgorde aan. In andere contexten kan het ook “zo” betekenen. Voorbeeld: Så går vi hjem. — “Dan gaan we naar huis.” svar is de gebiedende wijs van at svare (“antwoorden”). De vorm geeft hier de opdracht “beantwoord” of “antwoord”; het onderwerp “jij” wordt in deze Deense gebiedende wijs niet uitgedrukt. Het voorzetsel på hoort bij svare på wanneer je zegt waarop iemand antwoordt. Voorbeeld: Svar på spørgsmålet. — “Beantwoord de vraag.” først betekent “eerst” en geeft de volgorde aan. Samen met svar maakt het duidelijk dat deze handeling vóór een volgende handeling moet gebeuren. Het is een afzonderlijk bijwoord, geen deel van het werkwoord. e-mail is het zelfstandig naamwoord voor een e-mailbericht. In den e-mail gaat het om het bedoelde specifieke bericht. De vormen zijn bijvoorbeeld en e-mail (“een e-mail”) en e-mailen (“de e-mail”, met de bepaalde uitgang -en). haster is de tegenwoordige tijd van at haste en betekent hier “dringend zijn”. In der haster beschrijft het een e-mail die dringend is. Het is dus een werkwoordsvorm, geen zelfstandig naamwoord. der haster is een relatieve bijzin die de bedoelde e-mail nader bepaalt. Voorbeeld: Det haster. — “Het is dringend.” De betekenisvolle structuur is Så + svar + først + på + den e-mail + der haster: “Dan moet je eerst antwoorden op de e-mail die dringend is.” Natuurlijk Nederlands is: “Beantwoord dan eerst de dringende e-mail.”

8. Bagefter vil jeg arbejde på rapporten.

   Daarna ga ik aan het rapport werken.

   Bagefter

   daarna

   vil jeg

   ik zal

   arbejde

   werken

   rapporten

   het rapport

   Uitgebreide uitleg

   Bagefter betekent hier “daarna” en plaatst de handeling na iets dat al genoemd is. Het is een bijwoord; vergelijk bijvoorbeeld: Bagefter spiser jeg. — “Daarna eet ik.” vil jeg vormt hier een toekomstgerichte constructie: vil is de tegenwoordige tijd van ville (“willen”/“zullen”), en jeg betekent “ik”. In deze zin geeft vil samen met het werkwoord erna aan wat de spreker daarna van plan is of zal doen. De vaste volgorde is hier vil + onderwerp + werkwoord: Jeg vil arbejde. — “Ik ga werken / Ik wil werken.” De precieze Nederlandse vertaling hangt van de context af; in deze zin is “ga ik ... werken” de bedoelde betekenis. arbejde is de basisvorm van het werkwoord “werken”. Na vil blijft het werkwoord in deze vorm staan: vil arbejde, niet een vervoegde vorm. Het kan ook zelfstandig voorkomen: Jeg arbejder. — “Ik werk.” Daar is arbejder de tegenwoordige tijd, terwijl arbejde de vorm is die onder meer na vil wordt gebruikt. rapporten betekent “het rapport”. Het zelfstandig naamwoord is rapport; de uitgang -en markeert hier de bepaalde vorm enkelvoud: “het rapport” in plaats van “een rapport”. Een onbepaalde vorm is en rapport. De uitgang hoort dus bij het zelfstandig naamwoord, niet bij arbejde. Samen betekent Bagefter vil jeg arbejde på rapporten: “Daarna ga ik aan het rapport werken.” Bagefter geeft de volgorde aan, vil jeg arbejde geeft aan wat de spreker daarna zal doen, en på rapporten specificeert waaraan het werken gericht is. De Deense constructie arbejde på correspondeert hier met het Nederlandse “aan ... werken”.

9. Det burde hjælpe dig med at føle dig mindre stresset.

   Dat zou je moeten helpen om je minder gestrest te voelen.

   Det

   dat

   burde

   zou moeten

   hjælpe

   helpen

   dig

   je; jou

   med at føle

   om te voelen

   mindre

   minder

   stresset

   gestrest

   Uitgebreide uitleg

   Det betekent hier “dat” en is het onderwerp van de zin. Het verwijst naar iets dat in de situatie bedoeld wordt, maar de zin noemt niet zelfstandig wat dat precies is. Dezelfde vorm kan in andere zinnen ook een ander soort voornaamwoordelijke functie hebben; hier past de betekenis “dat” bij de vaste vertaling. burde geeft hier de betekenis “zou moeten”. Het drukt uit dat een helpend effect wordt verwacht of als wenselijk wordt voorgesteld, zonder een absolute verplichting uit te drukken. In burde hjælpe staat het volgende werkwoord, hjælpe, in de infinitief zonder at. hjælpe is de infinitief van hjælpe: “helpen”. Een bruikbaar patroon is hjælpe nogen med at gøre noget — “iemand helpen om iets te doen”. Voorbeeld: Det hjælper mig med at forstå. — “Dat helpt me om het te begrijpen.” dig komt hier twee keer voor. Na hjælpe is het de persoon die hulp krijgt. Na føle is het een wederkerend voornaamwoord: de persoon die iets voelt is dezelfde persoon als degene die eerder als ontvanger van de hulp genoemd werd. dig is de objectsvorm voor de tweede persoon; de vorm wordt niet anders voor enkelvoud en meervoud. med at føle hoort bij het patroon hjælpe dig med at føle: “je helpen om je te voelen”. føle is de infinitief van føle (“voelen”), en at markeert hier de infinitief na med. mindre betekent “minder”. Het is de vergrotende trap van lidt (“weinig; een beetje”): lidt — mindre — mindst (“weinig/een beetje” — “minder” — “het minst”). Hier geeft het een lagere mate aan dan een andere, niet genoemde mate. stresset betekent “gestrest” en beschrijft de toestand na føle dig. Het is de adjectivische vorm van het voltooid deelwoord van stresse. In deze vorm is er geen verschil tussen mannelijk en vrouwelijk; bij meervoud of bepaalde vormen kan het adjectief bijvoorbeeld stressede worden. De zin bouwt op als Det burde hjælpe dig (“Dat zou je moeten helpen”), gevolgd door med at føle dig (“om je te voelen”) en mindre stresset (“minder gestrest”). Samen betekent de volledige uiting: “Dat zou je moeten helpen om je minder gestrest te voelen.”