Medicijninstructies | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg hentede denne medicin på apoteket.

   Ik heb dit medicijn bij de apotheek opgehaald.

   Jeg

   ik

   hentede

   haalde op

   denne

   deze

   medicin

   medicijn

   på

   bij / op

   apoteket

   de apotheek

   Uitgebreide uitleg

   Jeg is de Deense onderwerpsvorm voor “ik”. Het is de vorm voor de spreker als onderwerp; als object gebruikt het Deens mig. Voorbeeld: Jeg ser dig. — “Ik zie je.” hentede betekent hier “haalde op”. Het is de verleden tijd van hente (“halen/ophalen”): hente – hentede. De vorm kan dus naar een handeling in het verleden verwijzen. De Nederlandse vertaling gebruikt “heb opgehaald”, maar het Deense werkwoord staat hier zichtbaar in de verleden tijd; vertalingen hoeven die tijdskeuze niet met precies dezelfde vorm weer te geven. Voorbeeld: Hun hentede pakken. — “Zij haalde het pakket op.” denne betekent “deze” en staat bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtswoord. Hier bepaalt medicin de vormkeuze: en medicin, dus denne medicin. Het is niet hetzelfde als het neutrale enkelvoud dette, bijvoorbeeld in dette brev (“deze brief”, bij et brev). medicin betekent hier “medicijn”. Het is een zelfstandig naamwoord met het lidwoord en: en medicin. In het Deens kan het meervoud mediciner zijn: to mediciner — “twee medicijnen”. på is hier het voorzetsel in de plaatsaanduiding “bij/op de apotheek”. De betekenis wordt door de combinatie met apoteket bepaald; på kan in andere combinaties ook “op” betekenen. Voorbeeld: Bogen ligger på bordet. — “Het boek ligt op de tafel.” apoteket betekent “de apotheek”. De basisvorm is apotek (“apotheek”); apoteket is de bepaalde enkelvoudsvorm met het achtergevoegde bepaalde lidwoord -et: et apotek – apoteket. Dat -et hoort bij dit onzijdige woord; het is niet de uitgang van medicin. Samen vormen Jeg hentede denne medicin de mededeling “ik haalde dit medicijn op”. på apoteket voegt de plaats toe: “bij de apotheek”. De hele zin betekent daarom: “Ik heb dit medicijn bij de apotheek opgehaald.”

2. Forklarede apotekeren brugsanvisningen?

   Heeft de apotheker de gebruiksaanwijzing uitgelegd?

   Forklarede

   legde uit

   apotekeren

   de apotheker

   brugsanvisningen

   de gebruiksaanwijzing

   Uitgebreide uitleg

   Forklarede betekent hier ‘legde uit’ en is de verleden tijd van forklare (‘uitleggen’). In deze ja/nee-vraag staat de persoonsvorm vóór het onderwerp: Forklarede ...? betekent ‘Legde ... uit?’ De vorm forklarede gebruikt bij dit werkwoord de verleden-tijdsuitgang -ede; die uitgang moet dus niet als alleen -de worden geanalyseerd. apotekeren betekent ‘de apotheker’. apoteker is het zelfstandig naamwoord en -en maakt er het bepaald enkelvoud van. Volgens de vaste vertaling is de apotheker hier de handelende persoon. brugsanvisningen betekent ‘de gebruiksaanwijzing’. brugsanvisning is een samenstelling voor een aanwijzing over het gebruik; -en maakt hiervan het bepaald enkelvoud. Het woord kan als geheel opnieuw worden gebruikt wanneer je naar een specifieke gebruiksaanwijzing verwijst. De zin bouwt op uit Forklarede + apotekeren + brugsanvisningen: verleden tijd + onderwerp + bepaald lijdend voorwerp. Samen vraagt hij of de apotheker de gebruiksaanwijzing heeft uitgelegd: ‘Heeft de apotheker de gebruiksaanwijzing uitgelegd?’

3. På etiketten står der, at du skal tage den efter måltider.

   Op het etiket staat dat je het na de maaltijd moet innemen.

   etiketten

   het etiket

   står der

   staat er

   du skal

   je moet

   tage

   nemen

   den

   het / die

   efter

   na

   måltider

   maaltijden

   Uitgebreide uitleg

   etiketten betekent hier “het etiket”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van etiket: etiket → etiketten. De uitgang -en markeert hier bepaaldheid en enkelvoud, niet meervoud. Voorbeeld: Læs etiketten. — “Lees het etiket.” står der is een vaste manier om te zeggen dat iets ergens vermeld of geschreven staat: letterlijk ongeveer “staat er”. In deze zin verwijst der niet naar een concreet zelfstandig naamwoord; samen geeft de uitdrukking aan dat de tekst op het etiket een mededeling bevat. De omgekeerde volgorde na de plaatsbepaling is normaal in På etiketten står der .... du skal drukt hier een instructie of noodzakelijke handeling uit: “je moet”. skal is de tegenwoordige vorm van skulle en verandert niet met de persoon: jeg skal, du skal, de skal. In deze zin kondigt het de handeling aan die daarna in de infinitief staat. Voorbeeld: Du skal læse vejledningen. — “Je moet de gebruiksaanwijzing lezen.” tage betekent hier “innemen”. Het is de infinitief van tage; na skal blijft de infinitief staan, zonder extra infinitiefmarkering. Het werkwoord kan in andere contexten ook “nemen” betekenen, maar samen met een geneesmiddel verwijst het hier naar innemen. den is hier het enkelvoudige voornaamwoord voor een woord van het gemeenschappelijke grammaticale geslacht. Volgens de vaste vertaling verwijst het naar het middel dat moet worden ingenomen. De vorm den is dus niet zelf een meervoudsvorm; voor een onzijdig enkelvoudig antecedent zou Deens det gebruiken. efter betekent “na” en plaatst de handeling na een tijdstip of gebeurtenis. Voorbeeld: Tag den efter maden. — “Neem het na het eten in.” måltider betekent “maaltijden”. Het is het onbepaalde meervoud van måltid: måltid → måltider. Het Deense meervoud blijft in deze zin onbepaald; måltiderne zou “de maaltijden” betekenen. De Nederlandse vertaling gebruikt “de maaltijd” als algemene tijdsaanduiding, zonder dat dit de Deense meervoudsvorm verandert. Samen betekent På etiketten står der, at du skal tage den efter måltider.: “Op het etiket staat dat je het na de maaltijd moet innemen.” På etiketten geeft de plaats van de informatie aan, står der introduceert wat daar vermeld staat, en at leidt de inhoudsbijzin in. Daarin vormt du skal tage den de instructie en geeft efter måltider aan wanneer die handeling moet gebeuren.

4. Så må du ikke tage den før morgenmaden.

   Neem het dan niet vóór het ontbijt in.

   Så

   dan

   må du ikke

   je mag niet / je moet niet

   tage

   innemen

   den

   het

   før

   vóór

   morgenmaden

   het ontbijt

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier ‘dan’ en verwijst naar de voorwaarde of informatie uit de voorafgaande context. Aan het begin van de zin veroorzaakt het de Deense hoofdzinvolgorde met het werkwoord vóór het onderwerp: Så må du ..., niet Så du må .... må du ikke vormt hier met tage een verbod: ‘je mag/moet niet ...’. må kan zonder ikke ook toestemming of mogelijkheid uitdrukken, maar in deze zin geeft må ... ikke volgens de vertaling een verbod aan. De volgorde må du komt door de plaats van Så vooraan. tage is de infinitief van het werkwoord ‘nemen’. Na een modaal werkwoord zoals må staat de infinitief. In deze context betekent tage niet zomaar fysiek nemen, maar een middel innemen; in andere contexten kan hetzelfde werkwoord bijvoorbeeld iets fysiek aannemen of meenemen betekenen. den is een enkelvoudig voornaamwoord voor een gemeenschappelijk-geslachtwoord en staat hier als object bij tage. De vorm contrasteert met det voor een onzijdig enkelvoud en de voor meervoud. De exacte naam van wat den aanduidt, wordt in deze zin niet genoemd; de vaste vertaling ondersteunt alleen de betekenis ‘het’. før is een voorzetsel dat een tijdstip of gebeurtenis aanduidt: ‘vóór’. Het staat hier voor een zelfstandig naamwoord: før morgenmaden = ‘vóór het ontbijt’. morgenmaden betekent ‘het ontbijt’. De basisvorm is morgenmad; morgenmaden is de bepaalde enkelvoudsvorm. Bij dit gemeenschappelijk-geslachtwoord wordt bepaaldheid met het achtervoegsel -en gevormd: en morgenmad → morgenmaden. Samen ontstaat de herbruikbare structuur Så må du ikke + infinitief + object + før + tijdstip: ‘Dan mag/moet je [iets] niet vóór [een tijdstip/gebeurtenis] doen’. De volledige zin betekent: ‘Neem het dan niet vóór het ontbijt in.’

5. Jeg er ikke sikker på, hvilken dosis jeg skal tage.

   Ik weet niet zeker welke dosis ik moet nemen.

   Jeg er

   ik ben

   ikke sikker

   niet zeker

   hvilken

   welke

   dosis

   dosis

   skal

   moet

   tage

   nemen

   Uitgebreide uitleg

   Jeg er: jeg is de persoonlijke vorm voor de eerste persoon enkelvoud: “ik”. er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”) bij jeg, du, han, hun en den/det; het is dus niet een vorm die alleen “ik” aanduidt. Voorbeeld: Jeg er klar. — “Ik ben klaar.” ikke sikker: Samen betekent dit “niet zeker”. sikker is een bijvoeglijk naamwoord; met ikke wordt de zekerheid ontkend. In deze zin beschrijft sikker de toestand van de spreker, niet de dosis. Voorbeeld: Jeg er sikker. — “Ik ben zeker.” hvilken: Dit is het vragend bepalend woord “welke” voor een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud met het woordgeslacht dat in het Deens met en wordt gecombineerd. De vorm verandert naar hvilket bij een enkelvoudig onzijdig woord en naar hvilke in het meervoud. In de vaste zin staat hvilken bij dosis. dosis: Dit zelfstandig naamwoord betekent hier “dosis”: een hoeveelheid van een middel die men inneemt. Het is een zelfstandig naamwoord met gemeenschappelijk woordgeslacht: en dosis; daarom staat hier hvilken, niet hvilket. Voorbeeld: Tag en lille dosis. — “Neem een kleine dosis.” Dat voorbeeld is een nieuwe oefenzin, geen extra feit uit de gegeven zin. skal: Dit is de tegenwoordige tijd van het modale werkwoord skulle bij jeg. Hier drukt het uit wat de spreker moet of hoort te doen: welke dosis de spreker moet nemen. Na een modaal werkwoord staat het volgende werkwoord in de infinitief zonder at. Voorbeeld: Jeg skal ringe. — “Ik moet bellen.” tage: Dit is de infinitief van tage, “nemen”. In deze zin hoort het bij skal: skal tage betekent hier “moet nemen”. De vorm tage zelf draagt geen persoon- of getalsuitgang; de persoon blijkt uit jeg en de vervoegde vorm skal. Voorbeeld: Hun skal tage medicinen. — “Zij moet het medicijn innemen.” Samen vormt Jeg er ikke sikker de hoofdzin “Ik ben niet zeker”. Daarna specificeert hvilken dosis jeg skal tage waarover die onzekerheid gaat: “welke dosis ik moet nemen”. In deze ingebedde vraag staat jeg vóór skal; het is geen zelfstandige directe vraag. De volledige betekenis is daarom: “Ik weet niet zeker welke dosis ik moet nemen.”

6. Ring til apoteket, hvis etiketten er uklar.

   Bel de apotheek als het etiket onduidelijk is.

   Ring til

   bel … op

   apoteket

   de apotheek

   hvis

   als

   etiketten

   het etiket

   uklar

   onduidelijk

   Uitgebreide uitleg

   Ring til betekent hier “bel … op”. Ring is de gebiedende wijs van ringe (“bellen”); bij deze vorm wordt het onderwerp meestal niet uitgesproken. Het patroon Ring til + persoon/instantie is direct herbruikbaar: Ring til lægen. — “Bel de dokter.” til geeft hier de persoon of instantie aan die je belt. apoteket betekent “de apotheek”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van apotek; het achtervoegsel -et maakt dit zelfstandig naamwoord bepaald. In het Deens staat bepaaldheid vaak als achtervoegsel aan het zelfstandig naamwoord, niet als een los woord ervoor. hvis betekent “als” in een voorwaarde. Het introduceert hier de voorwaardelijke bijzin. Een herbruikbaar patroon is ..., hvis ...: Ring til mig, hvis du er i tvivl. — “Bel me als je twijfelt.” etiketten betekent “het etiket”. De basisvorm is etiket; -ten vormt hier de bepaalde enkelvoudsvorm. Het woord benoemt dus het etiket zelf, zonder dat de zin zegt wie het erop heeft gezet. uklar betekent hier “onduidelijk”. Het is de vorm van het bijvoeglijk naamwoord uklar na er, omdat etiketten een enkelvoudig zelfstandig naamwoord van het gemeenschappelijke geslacht is. Bij een onzijdig enkelvoud verschijnt uklart, en bij meervoud uklare: Svaret er uklart. — “Het antwoord is onduidelijk.” Samen vormt Ring til apoteket een bevel: “Bel de apotheek op”. De bijzin hvis etiketten er uklar geeft de voorwaarde: “als het etiket onduidelijk is”. De volledige betekenis is daarom: “Bel de apotheek als het etiket onduidelijk is.”

7. Det er sikrere end at gætte.

   Dat is veiliger dan gokken.

   Det er

   dat is

   sikrere

   veiliger

   end

   dan

   gætte

   gokken

   Uitgebreide uitleg

   Det er betekent hier “dat is”. Det is een onzijdig Deens aanwijzend/voornaamwoordelijk element; de concrete referent wordt in deze ene zin niet nader genoemd. Er is de tegenwoordige tijd van være (“zijn”). Hetzelfde patroon komt voor in Det er vigtigt. — “Dat is belangrijk.” sikrere betekent hier “veiliger”. Dit is de vergrotende trap van het bijvoeglijk naamwoord sikker (“veilig”): sikker – sikrere – sikrest (“veilig” – “veiliger” – “veiligst”). De vorm sikrere vergelijkt de veiligheid van twee opties; hij betekent hier niet simpelweg “veilig”. Voorbeeld: Denne vej er sikrere. — “Deze weg is veiliger.” end betekent “dan” en leidt in deze vergelijking de tweede optie in. In sikrere end ... vormt het samen met de vergrotende trap het patroon “veiliger dan ...”. Voorbeeld: Det er bedre end at vente. — “Dat is beter dan wachten.” gætte betekent hier “gokken” of “raden”. Het is de infinitief van gætte; met at ervoor ontstaat at gætte, “gokken/raden”. In deze zin wordt dus de handeling van gokken als vergelijkingsoptie genoemd. Voorbeeld: Det er bedre at spørge end at gætte. — “Het is beter om het te vragen dan om te gokken.” Samen vormen Det er + de vergrotende trap sikrere + end + at gætte de betekenis: “Dat is veiliger dan gokken.” De zin vergelijkt een eerder bepaalde optie met gokken, zonder die eerste optie in deze afzonderlijke zin opnieuw te benoemen.

8. Apotekeren kan fortælle dig den rigtige dosis, før du tager den.

   De apotheker kan je de juiste dosis vertellen voordat je het inneemt.

   Apotekeren

   de apotheker

   kan

   kan

   fortælle

   vertellen

   dig

   jou

   den

   de (bepaalde vorm)

   rigtige

   juiste

   dosis

   dosis

   før

   voordat

   du

   je

   tager

   neemt

   den.

   het

   Uitgebreide uitleg

   Apotekeren betekent hier “de apotheker”. Het is de bepaalde enkelvoudsvorm van apoteker; het achtervoegsel -en maakt het zelfstandig naamwoord bepaald. Voorbeeld: Apotekeren hjælper. — “De apotheker helpt.” kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne: “kunnen”. Een modaal werkwoord staat hier bij het infinitief fortælle, zonder at. Voorbeeld: Hun kan svare. — “Zij kan antwoorden.” fortælle betekent “vertellen” en is hier een infinitief na kan. De constructie kan fortælle betekent dus “kan vertellen”. dig is het objectpronomen “jou”. Het is de vorm voor de persoon die de informatie ontvangt; het onderwerp staat niet in deze vorm. Voorbeeld: Jeg hjælper dig. — “Ik help je.” den in den rigtige dosis is het bepaalde lidwoord bij een enkelvoudig woord van het gemeenschappelijke geslacht. Samen met het bijvoeglijk naamwoord en het zelfstandig naamwoord vormt het een bepaalde naamwoordgroep: “de juiste dosis”. Het is hier niet zelfstandig het pronomen “het”. rigtige betekent hier “juiste”. De basisvorm is rigtig; vóór een bepaald zelfstandig naamwoord krijgt het bijvoeglijk naamwoord de vorm rigtige, zoals in den rigtige dosis. Voorbeeld: det rigtige svar — “het juiste antwoord”. dosis betekent “dosis”. In den rigtige dosis blijft het zelfstandig naamwoord in deze enkelvoudsvorm; de bepaaldheid van de hele naamwoordgroep wordt hier door den en de vorm van het bijvoeglijk naamwoord uitgedrukt. før betekent “voordat” en leidt hier de tijdsbepaling in. De gebeurtenis na før vindt later plaats dan de gebeurtenis in de hoofdzin: de apotheker kan het vertellen vóór het innemen. Voorbeeld: Læs det, før du begynder. — “Lees het voordat je begint.” du is het onderwerpspronomen “je/jij”. Het is de vorm voor de persoon die de handeling uitvoert. In du tager staat het vóór de persoonsvorm. tager betekent hier “neemt [in]” en is de tegenwoordige vorm van tage, “nemen”. In combinatie met een geneesmiddel of dosis krijgt tage de betekenis “innemen”. Voorbeeld: Du tager medicinen. — “Je neemt het medicijn in.” den. is hier een zelfstandig gebruikt objectpronomen met de betekenis “het”, zoals in de vaste vertaling “het inneemt”. De vorm verwijst naar het voorwerp dat wordt ingenomen; de punt hoort bij het citaat en verandert de grammaticale functie niet. De zin bouwt eerst de hoofdzin op: Apotekeren kan fortælle dig den rigtige dosis — “De apotheker kan je de juiste dosis vertellen”. Daarna volgt de tijdsbepaling før du tager den: “voordat je het inneemt”. Samen betekent de volledige uiting: “De apotheker kan je de juiste dosis vertellen voordat je het inneemt.”