Vertraging en omboeken | Leer deens in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. Jeg kan måske misse min forbindelse på grund af denne forsinkelse.

   Door deze vertraging mis ik misschien mijn aansluiting.

   Jeg kan

   ik kan

   måske

   misschien

   misse

   missen

   min

   mijn

   forbindelse

   aansluiting

   på grund af

   door; vanwege

   denne

   deze

   forsinkelse

   vertraging

   Uitgebreide uitleg

   Jeg kan vormt hier de combinatie van het persoonlijke voornaamwoord Jeg (“ik”) en het modale werkwoord kan (“kan”). kan staat in het Deens bij alle personen in dezelfde vorm; het onderwerp maakt dus niet de vorm kan anders. Na een modaal werkwoord volgt een infinitief zonder apart infinitiefteken: kan misse = “kan missen”. måske betekent hier “misschien” en maakt de mogelijkheid onzeker, niet de gebeurtenis zeker. Samen met kan geeft Jeg kan måske ... de betekenis “ik mis misschien ...” of letterlijker “ik kan misschien ... missen”. misse is de infinitief van het werkwoord misse, “missen”. In deze zin gaat het om het niet halen van een aansluiting. Het is niet de vervoegde vorm; de modaliteit wordt door kan gedragen. Een bruikbaar patroon is kan + infinitief, bijvoorbeeld: Jeg kan komme senere. — “Ik kan later komen.” min betekent “mijn” en staat vóór forbindelse. Het is de bezittelijke vorm die hier past bij een enkelvoudig gemeenschappelijk-geslachtswoord; de vorm wordt dus gekozen in relatie tot forbindelse, niet tot de spreker. Dezelfde vorm kan bij andere enkelvoudige woorden van dat type voorkomen. forbindelse is een zelfstandig naamwoord met de betekenis “verbinding” of, in deze vervoerscontext, “aansluiting”. Het is het lijdend voorwerp van misse: wat de spreker mogelijk niet haalt. Het meervoud is forbindelser. på grund af is een vaste voorzetseluitdrukking met de betekenis “door” of “vanwege”. Zij introduceert hier de reden voor de mogelijke gemiste aansluiting. Het daaropvolgende denne forsinkelse noemt die oorzaak concreet. denne betekent “deze” en verwijst naar iets enkelvoudigs van het relevante grammaticale type. In deze zin bepaalt het woord zelf niet wie of wat de vertraging heeft veroorzaakt; het wijst alleen de genoemde vertraging aan. In een ander voorbeeld kan denne bijvoorbeeld bij een ander passend enkelvoudig zelfstandig naamwoord staan. forsinkelse betekent “vertraging”. Na denne staat het zelfstandig naamwoord in deze constructie zonder het afzonderlijke bepaalde lidwoord: denne forsinkelse betekent “deze vertraging”. Het meervoud is forsinkelser. De onderdelen bouwen de zin in deze volgorde op: Jeg kan måske misse — “ik mis misschien / ik kan misschien missen” — min forbindelse — “mijn aansluiting” — en på grund af denne forsinkelse — “door deze vertraging”. Als geheel betekent de uiting: “Door deze vertraging mis ik misschien mijn aansluiting.” De zin presenteert dat als een mogelijkheid, niet als een vaststaand feit.

2. Serviceskranken kan undersøge andre ruter, så snart forsinkelsen er bekræftet.

   De servicebalie kan andere routes controleren zodra de vertraging is bevestigd.

   Serviceskranken

   de servicebalie

   kan

   kan

   undersøge

   onderzoeken

   andre

   andere

   ruter

   routes

   så snart

   zodra

   forsinkelsen

   de vertraging

   er bekræftet

   is bevestigd

   Uitgebreide uitleg

   Serviceskranken betekent hier “de servicebalie”. Het is een samengesteld zelfstandig naamwoord: service + skranke. skranke is een woord van het gemeenschappelijk geslacht; de bepaalde vorm is skranken, met het achtervoegsel -en. In het Deens wordt bepaaldheid bij veel zelfstandige naamwoorden dus aan het woord zelf gemarkeerd, bijvoorbeeld en skranke — “een balie” — tegenover skranken — “de balie”. kan is de tegenwoordige vorm van het modale werkwoord kunne. In deze zin drukt het mogelijkheid uit: de servicebalie kan iets onderzoeken. Na kan staat het volgende werkwoord in de infinitief, zonder at: kan undersøge. kan blijft in het Deens hetzelfde bij verschillende personen: jeg kan, du kan, de kan. undersøge betekent “onderzoeken” of “nagaan”. Dit is de infinitief; de vorm verandert hier niet na het modale kan. Voorbeeld: Jeg kan undersøge sagen. — “Ik kan de zaak onderzoeken.” andre betekent hier “andere” en hoort bij het meervoudige zelfstandig naamwoord ruter. De vorm andre wordt voor meervoud gebruikt; vergelijk en anden rute — “een andere route” — met andre ruter — “andere routes”. ruter is het onbepaalde meervoud van rute, “route”. Het enkelvoud is en rute, het meervoud ruter; een bepaald meervoud krijgt bijvoorbeeld de uitgang in ruterne. In andre ruter staat het onbepaalde meervoud. så snart is een vaste voegwoordelijke uitdrukking met de betekenis “zodra”. Ze leidt hier een tijdsbepaling in: die bijzin geeft aan op welk moment de servicebalie de routes kan onderzoeken. Voorbeeld: Vi går, så snart toget kommer. — “We vertrekken zodra de trein komt.” forsinkelsen betekent “de vertraging”. De basisvorm is forsinkelse; de uitgang -n maakt de bepaalde enkelvoudsvorm: forsinkelsen, “de vertraging”. Het woord staat hier in het enkelvoud en verwijst naar de bepaalde vertraging die in deze zin bedoeld is. er bekræftet betekent “is bevestigd”. er is de tegenwoordige vorm van være (“zijn”). bekræftet is het voltooid deelwoord van bekræfte (“bevestigen”) en staat hier samen met er in een passieve constructie: de vertraging ontvangt de handeling; iemand heeft haar bevestigd. bekræftet verandert in deze constructie niet mee met het geslacht van forsinkelsen. Vergelijk actief: De bekræfter forsinkelsen. — “Zij bevestigen de vertraging.” Samen vormen kan undersøge andre ruter de hoofdmededeling: de servicebalie kan andere routes onderzoeken. så snart forsinkelsen er bekræftet bepaalt wanneer dat gebeurt: zodra de vertraging is bevestigd. De volledige zin betekent daarom: “De servicebalie kan andere routes controleren zodra de vertraging is bevestigd.”

3. Jeg vil hellere lægge en plan nu end skynde mig senere.

   Ik maak liever nu een plan dan dat ik later moet haasten.

   Jeg vil

   ik wil

   hellere

   liever

   lægge

   leggen

   plan

   plan

   nu

   nu

   end

   dan

   skynde mig

   me haasten

   senere

   later

   Uitgebreide uitleg

   Jeg vil: vil is de tegenwoordige tijd van ville. Na een onderwerp betekent het hier niet simpelweg een toekomst; in Jeg vil hellere ... drukt het uit wat de spreker verkiest of van plan is. Een bruikbaar patroon is Jeg vil + infinitief: “Ik wil ...”. hellere: dit is de vergelijkende vorm van gerne: gerne = graag, hellere = liever, helst = het liefst. Samen met end vormt het de herbruikbare voorkeurconstructie hellere ... end ...: “liever ... dan ...”. lægge: dit is een infinitief na vil. In lægge en plan betekent het “een plan maken/opstellen”; het is dus een vaste, natuurlijke combinatie. Vergelijk de vormen lægge (infinitief), lægger (tegenwoordige tijd) en lagde (verleden tijd). Verwissel lægge niet met ligge: lægge beschrijft doorgaans iets ergens neerleggen of iets opstellen, terwijl ligge beschrijft dat iets ergens ligt. Voorbeeld: Vi lægger en plan. — “We maken een plan.” plan: dit zelfstandig naamwoord betekent “plan”. Het is een gemeenschappelijk geslacht-woord: en plan; het meervoud is planer. De combinatie lægge en plan maakt duidelijk dat het hier om een plan opstellen gaat. nu: dit bijwoord betekent “nu” en plaatst het plannen op het huidige moment. Voorbeeld: Vi begynder nu. — “We beginnen nu.” end: hier is end het voegwoord “dan” in een vergelijking van voorkeur. Het verbindt het voorkeursalternatief met het alternatief dat de spreker liever vermijdt: hellere A end B = “liever A dan B”. skynde mig: skynde staat hier in de infinitief na end en betekent “zich haasten”; mig is de reflexieve vorm voor de eerste persoon en verwijst hier naar de spreker. Het basispatroon is skynde sig, waarbij het reflexieve voornaamwoord met de persoon meeverandert: skynde mig = me haasten, skynde dig = je haasten, skynde sig = zich haasten. Voorbeeld: Jeg skynder mig. — “Ik haast me.” senere: dit betekent “later” en verwijst naar een moment na nu. Het hoort bij sen = laat; de vergelijkende vorm senere betekent “later” en senest betekent “uiterlijk/het laatst”. Voorbeeld: Vi taler sammen senere. — “We praten later samen.” De delen vormen samen Jeg vil hellere lægge en plan nu end skynde mig senere: de spreker kiest ervoor nu een plan op te stellen, in plaats van zich later te haasten. De structuur maakt dus een voorkeur tussen twee handelingen duidelijk: hellere introduceert de voorkeurskeuze, terwijl end de andere keuze inleidt.

4. Så lad os sammenligne mulighederne, men husk på, at de kan ændre sig.

   Laten we de opties dan vergelijken, maar houd er rekening mee dat ze kunnen veranderen.

   Så

   dus / dan

   lad os

   laten we

   sammenligne

   vergelijken

   mulighederne

   de mogelijkheden

   husk på

   houd rekening met

   de

   ze

   kan ændre sig

   kunnen veranderen

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “dus” of “dan” en verbindt de zin met wat eraan voorafgaat. Het kan ook “zo” betekenen, maar die betekenis past hier niet. Voorbeeld: Så går vi. — “Dan gaan we.” lad os is een vaste aansporingsconstructie: lad is de gebiedende wijs van lade (“laten”) en os betekent “ons”. Samen betekent dit “laten we …”. Het daaropvolgende werkwoord staat in de infinitief. Voorbeeld: Lad os vente. — “Laten we wachten.” sammenligne is de infinitief “vergelijken”. Na lad os benoemt deze vorm de handeling die de spreker samen met anderen wil uitvoeren. Het Deense werkwoord heeft hier geen persoonsuitgang. mulighederne betekent hier “de mogelijkheden” of “de opties”. De vorm bestaat uit mulighed (“mogelijkheid”), het meervoud muligheder en de bepaalde meervoudsuitgang -ne: muligheder → mulighederne. De bepaalde vorm verwijst naar opties die in de context als herkenbare opties worden behandeld. Voorbeeld: Vi vurderer mulighederne. — “We beoordelen de mogelijkheden.” husk på is de aansporing “houd rekening met” of letterlijker “denk eraan”. husk is de gebiedende wijs van huske (“onthouden”), en på hoort bij deze uitdrukking. Voorbeeld: Husk på tiden. — “Houd rekening met de tijd.” de is hier het Deense persoonlijke voornaamwoord in het meervoud. In deze zin verwijst het, in overeenstemming met de vaste vertaling, naar mulighederne: “ze”, dus de opties. Het is niet de bepaalde vorm van een zelfstandig naamwoord; die functie heeft de uitgang -ne in mulighederne. kan ændre sig betekent “kunnen veranderen”. kan is de tegenwoordige vorm van kunne (“kunnen”) en drukt hier mogelijkheid uit; ændre blijft na kan in de infinitief. sig is een reflexief voornaamwoord. Samen betekent ændre sig intransitief “veranderen”, terwijl ændre noget betekent dat iemand iets verandert. Voorbeeld: Planen kan ændre sig. — “Het plan kan veranderen.” De delen worden samen: Så lad os sammenligne mulighederne — “Laten we dan de opties vergelijken”. men introduceert daarna een tegenstelling: husk på, at ... — “maar houd er rekening mee dat …”. In de bijzin is de het onderwerp en kan ændre sig zegt dat de opties mogelijk kunnen veranderen. De volledige betekenis is daarom: “Laten we de opties dan vergelijken, maar houd er rekening mee dat ze kunnen veranderen.”

5. Kan du undersøge, om der er mulighed for fleksibel ombooking her?

   Kun je nagaan of flexibel omboeken hier mogelijk is?

   Kan du

   Kun je …?

   undersøge

   nagaan; onderzoeken

   om

   of

   der er

   er is; er bestaat

   mulighed

   mogelijkheid

   fleksibel

   flexibel

   ombooking

   omboeking

   her

   hier

   Uitgebreide uitleg

   Kan du gebruikt het modale werkwoord kan (de vorm van kunnen voor du) met du als onderwerp. Na een modaal werkwoord staat in het Deens de infinitief zonder at: Kan du undersøge...? betekent dus “Kun je nagaan...?” Vergelijk: Kan du hjælpe? — “Kun je helpen?” undersøge is de infinitief van undersøger (“onderzoekt”). Hier betekent het “nagaan” of “onderzoeken”, niet noodzakelijk een formeel of uitgebreid onderzoek. om leidt hier een indirecte ja-neevraag in: “of”. Het is niet het voorzetsel “rondom”. Een bruikbaar patroon is undersøge, om ... — “nagaan of ...”. der er betekent letterlijk dat iets “er is” of “bestaat”. der is hier een onpersoonlijk plaatsingswoord in de existentiële constructie; het verwijst niet zelfstandig naar een bepaald eerder genoemd persoon of ding. De vorm van er hoort bij het werkwoord være (“zijn”) in de tegenwoordige tijd. mulighed is een zelfstandig naamwoord met de betekenis “mogelijkheid”. Het staat hier na der er: der er mulighed — “er is een mogelijkheid”. Een telbare mogelijkheid kan bijvoorbeeld ook en mulighed (“een mogelijkheid”) of flere muligheder (“meerdere mogelijkheden”) zijn. In deze zin ligt de nadruk op de beschikbaarheid van een mogelijkheid, niet op een expliciet geteld aantal. fleksibel is een bijvoeglijk naamwoord: “flexibel”. De vorm staat hier bij het gemeenschappelijke-geslachtswoord ombooking; bij een onzijdig zelfstandig naamwoord zou de vorm fleksibelt zijn, en bij meervoud of bepaalde vormen fleksible. Het bijvoeglijk naamwoord beschrijft dus de manier waarop de omboeking kan gebeuren. ombooking betekent “omboeking”: het wijzigen van een bestaande boeking. Het is een zelfstandig naamwoord; het werkwoord daarbij is ombooke (“omboeken”). In de combinatie mulighed for fleksibel ombooking geeft for aan waarvoor de mogelijkheid bestaat: “mogelijkheid tot flexibel omboeken” of natuurlijker “mogelijkheid voor een flexibele omboeking”. her is het bijwoord “hier”. Het lokaliseert de genoemde mogelijkheid op de plaats of binnen de situatie waarnaar de spreker verwijst. Het verandert niet de grammaticale vorm van mulighed of ombooking. Samen vormt de zin het patroon Kan du + infinitief, om der er + mogelijkheid + for ... + plaats? De spreker vraagt de aangesprokene om na te gaan of hier een mogelijkheid bestaat om flexibel om te boeken. De vertaling is daarom: “Kun je nagaan of flexibel omboeken hier mogelijk is?”

6. Jeg kan spørge, men operatøren skal godkende det.

   Ik kan het vragen, maar de operator moet het goedkeuren.

   Jeg

   ik

   kan

   kan

   spørge

   vragen

   men

   maar

   operatøren

   de operator

   skal

   moet

   godkende

   goedkeuren

   det

   het

   Uitgebreide uitleg

   Jeg betekent hier “ik”. Het is de vorm voor de eerste persoon enkelvoud als onderwerp. kan betekent hier “kan” en drukt mogelijkheid of vermogen uit. Het is een modaal werkwoord; na kan staat het volgende werkwoord in de infinitief zonder het afzonderlijke infinitiefwoord at: kan spørge = “kan vragen”. spørge is hier de infinitief “vragen”. Belangrijke vormen van hetzelfde werkwoord zijn spørger in de tegenwoordige tijd en spurgte in de verleden tijd; de verleden vorm heeft een klinkerwisseling. Na het modale kan blijft de infinitief spørge staan. Voorbeeld: Jeg kan hjælpe. — “Ik kan helpen.” men is het voegwoord “maar”. Het verbindt hier twee delen met een tegenstelling: de spreker kan iets vragen, maar een andere persoon moet het goedkeuren. operatøren betekent “de operator”. operatør is de onbepaalde enkelvoudsvorm; operatøren is de bepaalde enkelvoudsvorm. Het achtervoegsel -en markeert hier de bepaalde vorm van dit gemeenschappelijk-geslachtswoord. Voorbeeld: Operatøren svarer. — “De operator antwoordt.” skal betekent hier “moet” en drukt een verplichting uit. Ook dit is een modaal werkwoord, dus het volgende werkwoord staat in de infinitief zonder at: skal godkende = “moet goedkeuren”. In andere contexten kan skal ook een geplande toekomstige handeling aanduiden, maar hier geeft de vaste vertaling verplichting aan. godkende is de infinitief “goedkeuren”. De vorm staat na skal, en het werkwoord krijgt daar geen persoonsuitgang. Voorbeeld: Hun skal godkende planen. — “Zij moet het plan goedkeuren.” det is hier het onzijdige enkelvoudige objectpronomen “het”. De vaste vertaling bevestigt dat het om “het” gaat, maar de zin benoemt niet zelfstandig wat precies goedgekeurd moet worden. De vorm det past bij een onzijdig enkelvoudig referent; ze specificeert niet zelf welk object bedoeld is. De eerste combinatie, Jeg kan spørge, betekent volgens de vaste vertaling “Ik kan het vragen”. men markeert daarna de tegenstelling. In operatøren skal godkende det is operatøren het onderwerp, skal de verplichting, godkende de handeling en det het object. Samen betekent de hele zin: “Ik kan het vragen, maar de operator moet het goedkeuren.”

7. Se efter ruter med nok tid mellem skiftene, tak.

   Zoek alsjeblieft naar routes met genoeg tijd tussen de overstappen.

   Se efter

   zoek naar

   ruter

   routes

   nok

   genoeg

   tid

   tijd

   skiftene

   de overstappen

   tak

   alsjeblieft

   Uitgebreide uitleg

   Se efter betekent hier “zoeken naar”. Het is de gebiedende wijs van se (“kijken”) met efter in de vaste combinatie se efter (“zoeken naar”): Se efter + iets. Voorbeeld: Se efter en ledig plads. — “Zoek een vrije plek.” ruter betekent hier “routes”. Het is het onbepaalde meervoud van rute (“route”); het bepaalde meervoud is ruterne (“de routes”). nok betekent “genoeg” en staat hier vóór tid: nok tid — “genoeg tijd”. Het geeft aan dat de hoeveelheid voldoende is, zonder een exact aantal te noemen. tid betekent hier “tijd”. In nok tid gaat het om voldoende beschikbare tijd. Voorbeeld: Vi har nok tid til at spise. — “We hebben genoeg tijd om te eten.” skiftene betekent hier “de overstappen”. In deze reiscontext betekent skift “overstap”; hetzelfde woord kan in een andere context ook “dienst” of “werkshift” betekenen. De vormreeks is: skift (onbepaald enkelvoud) → skiftet (bepaald enkelvoud) → skift (onbepaald meervoud) → skiftene (bepaald meervoud). De bepaaldheid zit hier in het achtervoegsel -ene; de is geen afzonderlijk woord in skiftene. tak is hier een beleefde afsluiting met de betekenis “alsjeblieft”. Aan het einde van een verzoek verzacht het de gebiedende wijs, zonder de inhoud te veranderen. Voorbeeld: Vent her, tak. — “Wacht hier, alsjeblieft.” De volledige opbouw is Se efter + ruter + med nok tid + mellem skiftene + tak: “Zoek naar routes met genoeg tijd tussen de overstappen, alsjeblieft.” med betekent “met” en mellem “tussen”. De zin is een beleefd verzoek om zulke routes te zoeken.

8. Jeg sætter dem øverst.

   Ik zet die bovenaan.

   Jeg

   ik

   sætter

   zet

   dem

   die

   øverst

   bovenaan

   Uitgebreide uitleg

   Jeg is het Deense persoonlijk voornaamwoord voor de eerste persoon enkelvoud: “ik”. Het is de handelende persoon in deze zin. Een bruikbaar contrast is jeg “ik” tegenover du “jij”; de vorm jeg verandert niet naar gelang van het geslacht van de spreker. sætter komt van het werkwoord sætte en is de tegenwoordige tijd: “zet” of “plaats”. Hier betekent het dat de spreker iets op een bepaalde plaats positioneert. Voorbeeld: Jeg sætter koppen på bordet. — “Ik zet de kop op tafel.” dem is de objectsvorm van het Deense voornaamwoord de en verwijst hier, in overeenstemming met de vaste vertaling, naar “die”. De vorm is meervoud en wordt gebruikt voor het lijdend voorwerp; het specifieke antecedent wordt in deze ene zin niet benoemd. Vergelijk de als onderwerp met dem als object: De ser dem. — “Zij zien hen/ze.” øverst is een bijwoord met de betekenis “bovenaan” of “op de hoogste plaats”. Het bepaalt waar iets wordt geplaatst en verandert hier niet mee met dem. Het bruikbare ruimtelijke contrast is øverst “bovenaan” tegenover nederst “onderaan”. Voorbeeld: Navnet står øverst. — “De naam staat bovenaan.” Samen vormen de delen Jeg + sætter + dem + øverst de betekenis: “Ik zet die bovenaan.” De spreker is het onderwerp, dem is wat wordt geplaatst, en øverst geeft de beoogde positie aan. De tegenwoordige tijd van sætte presenteert dit als de huidige handeling of als een directe instructie/mededeling in de situatie.

9. Så behøver vi ikke løbe efter det næste tog.

   Zo hoeven we niet naar de volgende trein te rennen.

   Så

   zo

   behøver vi

   hoeven wij

   ikke

   niet

   løbe

   rennen

   efter

   achter ... aan

   det

   de

   næste

   volgende

   tog

   trein

   Uitgebreide uitleg

   Så betekent hier “zo” en geeft een gevolg of aansluiting aan. Staat zo’n bijwoord vooraan in een Deense hoofdzin, dan komt de persoonsvorm vóór het onderwerp: så behøver vi .... behøver vi bevat behøve, “nodig hebben” of “hoeven”. behøver is hier de tegenwoordige tijd bij vi; de woordvolgorde is omgekeerd omdat Så vooraan staat. Het patroon behøver ... ikke betekent “hoeft ... niet”. Voorbeeld: Vi behøver ikke vente. — “We hoeven niet te wachten.” ikke betekent “niet”. Samen met behøver ontkent het de noodzaak: de zin zegt dat rennen niet nodig is. løbe is de infinitief “rennen”. Na behøver staat deze infinitief zonder een extra infinitiefmarkering. Voorbeeld: De vil løbe. — “Ze willen rennen.” efter betekent in de combinatie løbe efter hier “achter ... aan”. Met det næste tog gaat het om achter de volgende trein aan rennen; de vaste Nederlandse vertaling geeft dit weer als “naar de volgende trein rennen”. De prepositie kan dus samen met een werkwoord een andere natuurlijke vertaling krijgen dan een los woordenboek-equivalent. det is hier het onzijdige enkelvoudige bepaalde lidwoord vóór een bijvoeglijk naamwoord. In det næste tog maakt het de hele naamwoordgroep bepaald; het is hier niet het zelfstandige voornaamwoord “dat”. In het Nederlands wordt dit in deze vertaling weergegeven met de, omdat trein daar een de-woord is. næste betekent “volgende”. Het staat vóór het zelfstandig naamwoord in det næste tog. De vorm næste blijft hier hetzelfde bij het onzijdige enkelvoud tog; het lidwoord det en het bijvoeglijk naamwoord zijn verschillende woorden met verschillende functies. tog betekent “trein”. Het is een onzijdig zelfstandig naamwoord: et tog betekent “een trein” en toget betekent “de trein”. In det næste tog staat tog in zijn onbepaalde vorm, terwijl de combinatie als geheel bepaald is; dat is de gebruikelijke Deense vorm met een bepaald lidwoord vóór een bijvoeglijk naamwoord. Samen betekenen løbe efter det næste tog en de ontkenning met behøver ... ikke: “niet naar de volgende trein hoeven te rennen”. De hele zin Så behøver vi ikke løbe efter det næste tog. betekent: “Zo hoeven we niet naar de volgende trein te rennen.”