Een kapotte lamp | Leer chinees in het Nederlands

Uitleg van de zinnen

1. 灯不亮。

   Het licht doet het niet.

   灯

   licht; lamp

   不亮

   brandt niet; is niet aan

   Uitgebreide uitleg

   灯 betekent hier ‘licht’ of ‘lamp’ en is een zelfstandig naamwoord. Het kan in andere zinnen ook naar een specifiek soort lamp verwijzen, afhankelijk van de context. Voorbeeld: 开灯。 — ‘Doe het licht aan.’ Hier is 灯 het object van de handeling. 不亮 beschrijft een toestand: iets is niet verlicht of geeft geen licht. 亮 betekent ‘helder’ of, bij een lamp, ‘aan/brandend’; 不 zet deze beschrijving ontkennend. Samen betekent 不亮 hier dus niet dat het licht niet aan is, zonder dat 不 op zichzelf een verleden of een bevel uitdrukt. Voorbeeld: 屏幕不亮。 — ‘Het scherm gaat niet aan.’ De hele zin 灯不亮。 bestaat uit het onderwerp 灯 (‘het licht/de lamp’) en de ontkennende toestandsbeschrijving 不亮 (‘is niet aan’). Daarom is de natuurlijke betekenis: ‘Het licht doet het niet’ of ‘De lamp brandt niet.’

2. 你检查开关了吗？

   Heb je de schakelaar gecontroleerd?

   你

   je

   检查

   controleren; nakijken

   开关

   schakelaar

   了吗

   vraagpatroon voor een voltooide handeling

   Uitgebreide uitleg

   你 betekent hier ‘je’ en is de tweede-persoonsvorm die de aangesprokene aanduidt. Het verandert in deze zin niet door het aantal mensen of door grammaticaal geslacht. Voor een groep gebruikt het Chinees vaak 你们 (‘jullie’), maar dat is een andere vorm. 检查 is het werkwoord ‘controleren’ of ‘nakijken’. De vorm verandert hier niet om persoon of aantal aan te geven. Een herbruikbaar patroon is: onderwerp + 检查 + voorwerp, bijvoorbeeld 我检查设备。— ‘Ik controleer het apparaat.’ 开关 betekent ‘schakelaar’. Het is hier het voorwerp van 检查. Het woord kan in een andere context ook naar een aan/uit-schakelaar als onderdeel of bediening verwijzen; hier past de vertaling ‘de schakelaar’. 了吗 bestaat uit 了 en 吗. 了 markeert hier dat de handeling als uitgevoerd wordt bevraagd; 吗 maakt van de zin een ja-neevraag. Samen geeft 你检查开关了吗？ dus het patroon ‘Heb je de schakelaar gecontroleerd?’ Dit vraagt of de handeling al heeft plaatsgevonden, zonder zelf te zeggen dat het antwoord ja of nee is. Een vergelijkbaar patroon is 你吃饭了吗？— ‘Heb je gegeten?’ In de volledige zin is 你 de uitvoerder, 检查 de handeling en 开关 het gecontroleerde voorwerp. 了吗 zet de hele mededeling om in een vraag over het al uitvoeren van die handeling: ‘Heb je de schakelaar gecontroleerd?’

3. 我检查过开关了，但灯还是不亮。

   Ik heb de schakelaar gecontroleerd, maar het licht doet het nog steeds niet.

   我

   ik

   检查过

   gecontroleerd hebben

   开关

   schakelaar

   但

   maar

   灯

   licht

   还是

   nog steeds

   不亮

   brandt niet

   Uitgebreide uitleg

   我 betekent hier “ik” en is de spreker als onderwerp. Het is de eerste persoon enkelvoud; anders dan 你 (“jij”) verwijst het naar de spreker zelf. 检查过 geeft aan dat de controle eerder is uitgevoerd en dat die ervaring relevant is. 检查 is de basisvorm “controleren”; 过 markeert ervaring of het feit dat iets ooit/eerder is gebeurd. Bijvoorbeeld: 我看过这部电影。 — “Ik heb deze film gezien.” In deze zin staat daarna ook het zinsfinale 了, waardoor het geheel klinkt als “ik heb de schakelaar al gecontroleerd” en de huidige situatie relevant blijft. 过 en 了 hebben dus niet dezelfde functie. 开关 is “schakelaar”: het onderdeel waarmee je een elektrisch apparaat of licht aan- en uitzet. Het is hier het object van 检查: 检查开关 betekent “de schakelaar controleren”. Een herbruikbaar patroon is 检查 + object, bijvoorbeeld 请检查门。 — “Controleer de deur alstublieft.” 但 verbindt twee delen met een tegenstelling en betekent “maar”. Het eerste deel meldt de uitgevoerde controle; het volgende deel meldt dat het verwachte resultaat niet is bereikt. 灯 betekent hier “licht” of “lamp” als het lichtpunt/apparaat waarover men spreekt. Het woord zelf zegt niet dat het om een specifieke gloeilamp gaat; in de volgende context wordt een oude gloeilamp slechts als mogelijke oorzaak genoemd. 还是 betekent hier “nog steeds”: ondanks de eerdere controle blijft de toestand onveranderd. In andere contexten kan 还是 ook “of liever” in een keuzevraag betekenen, maar dat is niet de functie in deze zin. Bijvoorbeeld: 他还是没来。 — “Hij is nog steeds niet gekomen.” 不亮 beschrijft de toestand “brandt niet” of “gaat niet aan”. 不 ontkent 亮, waarvan de basisbetekenis hier “branden/licht geven” is. Het gaat dus om het resultaat of de toestand van het licht, niet rechtstreeks om de handeling van controleren. Bijvoorbeeld: 这个灯不亮。 — “Deze lamp brandt niet.” Samen vormt 我检查过开关了 het eerste betekenisblok: “Ik heb de schakelaar al gecontroleerd.” 但 leidt de tegenstelling in. 灯还是不亮 betekent “maar het licht brandt nog steeds niet”. De hele uiting meldt daarmee dat de spreker de schakelaar heeft gecontroleerd, terwijl het licht ondanks die controle nog altijd niet werkt.

4. 可能灯泡旧了。

   Misschien is de gloeilamp oud.

   可能

   misschien

   灯泡

   gloeilamp

   旧了

   oud geworden

   Uitgebreide uitleg

   可能 betekent hier “misschien” en drukt onzekerheid uit: de spreker presenteert het als een mogelijkheid, niet als een vaststaand feit. Het staat vóór de rest van de mededeling en kan ook in andere zinnen een mogelijkheid aangeven, bijvoorbeeld: 可能明天下雨。 — “Misschien regent het morgen.” 灯泡 betekent “gloeilamp” en is een zelfstandig naamwoord. 灯 betekent algemener “lamp/licht”, terwijl 灯泡 specifiek de lamp of het peertje is dat licht geeft. Voorbeeld: 这个灯泡很亮。 — “Deze gloeilamp is erg helder.” 旧了 bestaat hier uit 旧 (“oud”, in de zin van niet nieuw of versleten) en 了. 旧 is een beschrijvend woord; het krijgt geen aparte vorm voor enkelvoud of meervoud. 了 aan het einde geeft hier aan dat er een nieuwe toestand geldt: de gloeilamp is oud geworden of blijkt nu oud te zijn. Het markeert hier dus geen simpel verleden zoals in iedere Nederlandse vertaling “was”. Vergelijk: 灯泡旧了。 — “De gloeilamp is oud geworden.” Samen vormen de delen de betekenis: 可能 + 灯泡 + 旧了 = “Misschien is de gloeilamp oud geworden” of natuurlijker in deze context: “Misschien is de gloeilamp oud.” De zin geeft een mogelijke verklaring voor het feit dat het licht nog niet werkt; hij beweert niet met zekerheid dat dit de oorzaak is.

5. 现在房间太暗了。

   De kamer is nu te donker.

   现在

   nu

   房间

   kamer

   太暗

   te donker

   Uitgebreide uitleg

   现在 betekent hier “nu” en staat vooraan als tijdsbepaling. In het Chinees verandert dit woord niet voor persoon of getal. Voorbeeld: 现在很忙。 — “Ik ben nu erg druk.” 房间 betekent “kamer”. Het is een zelfstandig naamwoord en heeft in deze zin geen zichtbaar meervouds- of geslachtskenmerk. Voorbeeld: 房间很大。 — “De kamer is groot.” 太暗 beschrijft dat iets te donker is. 暗 is het bijvoeglijke woord “donker”; 太 versterkt het tot “te …”, dus boven het gewenste of geschikte niveau. De combinatie 太 + bijvoeglijk woord is een herbruikbaar patroon: 太贵 betekent “te duur”. Het slotwoord 了 maakt duidelijk dat de toestand als actuele, ontstane of veranderde situatie wordt gepresenteerd. Het betekent hier niet simpelweg “verleden tijd”: de kamer is nu te donker. Samen vormen 太暗了 dus “is te donker geworden/is nu te donker”. De volgorde is: tijdsbepaling + onderwerp + beoordeling van de toestand. 现在 (“nu”) bepaalt wanneer de situatie geldt, 房间 is de kamer, en 太暗了 zegt dat de mate van duisternis te groot is. De volledige betekenis is daarom: “De kamer is nu te donker.”

6. 我可以拿一盏小灯来。

   Ik kan een kleine lamp brengen.

   我 … 可以

   ik kan

   拿 … 来

   meebrengen

   一盏

   één exemplaar van een lamp

   小

   klein

   灯

   lamp

   Uitgebreide uitleg

   我可以 betekent hier: “ik kan”. 我 is het persoonlijke voornaamwoord voor “ik”. 可以 is een modaal werkwoord: het drukt hier mogelijkheid of toestemming uit, gevolgd door de handeling. Een bruikbaar patroon is 我可以 + werkwoord: 我可以帮你。 — “Ik kan je helpen.” 拿来 betekent hier “meebrengen”. 拿 heeft als basisbetekenis “nemen” of “pakken”; 来 voegt de richting naar het relevante aankomstpunt of de gesprekssituatie toe. Samen maakt 拿来 duidelijk dat iets naar hier wordt gebracht. In het Chinees kan een werkwoord met een richtingscomplement zo’n bewegingsrichting aangeven. Voorbeeld: 把书拿来。 — “Breng het boek hierheen.” 一盏 betekent hier “één lamp-exemplaar”. 一 is het telwoord “één”. 盏 is het maatwoord dat onder andere bij lampen en lampachtige lichtbronnen wordt gebruikt; het staat tussen het telwoord en het zelfstandig naamwoord. Een algemeen patroon is 一 + maatwoord + zelfstandig naamwoord, bijvoorbeeld 一杯水 — “één glas water”. 小 betekent “klein”. Het is hier een beschrijvend woord vóór het zelfstandig naamwoord: 小 + zelfstandig naamwoord. In 小灯 beschrijft 小 dus de lamp, niet de handeling van brengen. Het tegenovergestelde is 大 (“groot”): 一盏大灯 — “één grote lamp”. 灯 betekent “lamp” of “licht”. Het is hier het zelfstandig naamwoord dat samen met 一盏 de bedoelde lichtbron vormt. 灯 kan in andere contexten ook naar een ander soort lamp of licht verwijzen; hier wordt de soort nader omschreven door 小. De hele zin wordt opgebouwd als 我可以 + 拿来 + 一盏小灯: “Ik kan één kleine lamp meebrengen.” 我可以 geeft de mogelijkheid van de spreker aan, 拿来 beschrijft het naar hier brengen, en 一盏小灯 is wat wordt gebracht. De vaste Nederlandse vertaling maakt duidelijk dat 来 in deze zin deel is van de betekenis “meebrengen”, niet alleen een los werkwoord “komen”.

7. 我们稍后应该换灯泡。

   We moeten later de gloeilamp vervangen.

   我们

   wij

   稍后

   later

   应该

   horen te; moeten

   换

   vervangen

   灯泡

   gloeilamp

   Uitgebreide uitleg

   我们 betekent hier ‘wij/we’: de spreker rekent zichzelf tot de betrokken groep. Het Chinees markeert in deze vorm niet afzonderlijk of de aangesprokene wel of niet inbegrepen is. Het woord staat vóór de tijdsbepaling en het werkwoord. Voorbeeld: 我们走吧。 — ‘Laten we gaan.’ 稍后 betekent ‘later’ of ‘straks’, dus op een later moment dan het moment van spreken. Het bepaalt wanneer de handeling plaatsvindt en staat hier vóór 应该. Voorbeeld: 我稍后回来。 — ‘Ik kom later terug.’ 应该 drukt hier uit dat iets volgens de spreker behoort te gebeuren: ‘zouden moeten’ of ‘horen te’. Het staat vóór het werkwoord en werkt als een modaal werkwoord; het vervangt niet zelf de handeling. Vergelijk 应该换 ‘zouden moeten vervangen’ met 可以换 ‘kunnen vervangen’: 应该 gaat over gepastheid of verwachting, terwijl 可以 over mogelijkheid of toestemming gaat. Voorbeeld: 你应该休息。 — ‘Je zou moeten rusten.’ 换 is de werkwoordelijke basisvorm voor ‘vervangen’ of ‘verwisselen’. In het Chinees verandert dit werkwoord hier niet van vorm voor persoon of enkelvoud/meervoud. De vorm kan dus met 我们 worden gebruikt zonder een aparte persoonsuitgang. Voorbeeld: 我们换一个新的。 — ‘We vervangen het door een nieuw exemplaar.’ 灯泡 is het zelfstandig naamwoord ‘gloeilamp’. Het benoemt hier het voorwerp dat vervangen moet worden. Het meervoud wordt in deze context niet door een aparte uitgang aangegeven; het getal moet uit de context blijken. In 换灯泡 staat 灯泡 na het werkwoord en is het voorwerp van vervangen. Samen vormen de delen 我们 + 稍后 + 应该 + 换 + 灯泡 de betekenis: ‘We zouden later de gloeilamp moeten vervangen.’ De volgorde is: betrokken groep, tijd, verplichting of verwachting, handeling en voorwerp. De context maakt duidelijk dat het om de gloeilamp gaat die vervangen moet worden, maar de zin zelf zegt niet wanneer precies later.

8. 用这盏灯，直到我们换好灯泡。

   Gebruik de lamp totdat we de gloeilamp vervangen.

   用

   gebruiken

   这

   deze

   盏

   maatwoord voor lampen

   灯

   lamp

   直到

   totdat

   我们

   wij

   换好

   vervangen en afronden

   灯泡

   gloeilamp

   Uitgebreide uitleg

   用 betekent hier “gebruiken”. Het is de basisvorm van het werkwoord en staat vóór het voorwerp: 用 + voorwerp = “iets gebruiken”. Voorbeeld: 用这个杯子。 — “Gebruik deze beker.” 这 betekent “deze/dit” en verwijst naar iets dat als dichtbij of aangewezen wordt gepresenteerd. In 这盏灯 bepaalt het niet zelfstandig het soort object; 盏 en 灯 maken samen duidelijk dat het om deze lamp gaat. 盏 is hier het maatwoord bij 灯. In het Chinees staat bij dit soort zelfstandig naamwoord vaak de volgorde 这 + maatwoord + zelfstandig naamwoord: 这盏灯 — “deze lamp”. Het maatwoord is dus niet zelf “lamp”. 灯 betekent “lamp” of “licht”. In deze zin vormt het samen met 这盏 het voorwerp van 用. Voorbeeld: 这盏灯很亮。 — “Deze lamp is erg helder.” 直到 betekent “totdat” en introduceert de grens in tijd. Het verbindt de hoofdhandeling met de gebeurtenis die het einde ervan markeert: ...，直到 + gebeurtenis. 我们 betekent “wij/we”. Het is de eerste-persoonsmeervoudsvorm en is hier het onderwerp van de gebeurtenis na 直到. Voorbeeld: 我们明天回来。 — “Wij komen morgen terug.” 换好 bestaat uit 换 (“vervangen”) en 好, dat hier aangeeft dat het vervangen voltooid of goed afgerond is. De basisvorm van het werkwoord is dus 换; 换好 benadrukt het bereikte resultaat, niet alleen het voornemen om te vervangen. Voorbeeld: 我们换好灯泡了。 — “We hebben de gloeilamp vervangen.” 灯泡 betekent “gloeilamp” en is het voorwerp van 换好. 灯 in dit samengestelde woord verwijst naar een lamp of licht, terwijl 泡 hier deel is van het vaste woord 灯泡; het moet niet als een afzonderlijk Nederlands equivalent in deze zin worden vertaald. Samen is 用这盏灯 “gebruik deze lamp”. Daarna geeft 直到我们换好灯泡 de tijdsgrens: “totdat wij de gloeilamp vervangen hebben”. De volledige betekenis is daarom: “Gebruik deze lamp totdat we de gloeilamp vervangen.”